-I- 18 Eylül 1937’den 26 Mayıs 1938’e: Bir lider, bir başkent ve hafızada kalan son gün
18 Eylül 1937: Sadelik İçinde Güç
Cumhuriyet’in kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamında bazı günler vardır ki ilk bakışta sıradan görünür; ancak dikkatle incelendiğinde bir dönemin ruhunu ve devlet anlayışını derinlemesine yansıtır. 18 Eylül 1937 de böyle bir gündür.
O gün Ankara’da alışılmışın dışında yoğun bir resmî program yoktur. Büyük törenler ve kalabalık karşılamalar yerine, daha sade bir gün yaşanır. Atatürk’ün yaşamında sadelik yalnızca kişisel bir özellik değil, aynı zamanda yönetim anlayışının da bir parçasıdır.
Günün ilerleyen saatlerinde Atatürk, Ankara’nın kuzeyine doğru kısa bir otomobil gezisine çıkar. Keçiören ve Çubuk Barajı bu gezinin duraklarıdır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında inşa edilen Çubuk Barajı, genç devletin kalkınma iradesinin somut göstergelerinden biridir. Atatürk’ün bu tür tesislere ilgisi, yalnızca teknik bir merak değil; ülkenin dönüşümünü yerinde görme ve gelişmeleri yakından izleme anlayışının ifadesidir.
Gezinti dönüşünde Atatürk’ün yolu Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne düşer. Ardından Ankara’daki önemli ikametgâhlarından biri olan Marmara Köşkü’ne geçer. Dışarıdan sakin görünen gün, akşam yaklaştıkça yaklaşan bir yolculuğun hazırlıklarıyla şekillenmeye başlar.
Dahiliye Vekâleti (İçişleri Bakanlığı) tarafından ilgili vilayetlere gönderilen yazılar, seyahatin yalnızca bir ulaşım faaliyeti olmadığını gösterir. Ankara’dan Eskişehir, Bilecik ve Kocaeli üzerinden İstanbul’a uzanan güzergâhta idari ve güvenlik birimleri harekete geçirilmiştir. Ancak hazırlıkların merkezinde dikkat çekici bir talimat vardır:
“Hiçbir resmî tören yapılmayacaktır.”
Dönemin protokol anlayışı düşünüldüğünde bu talimat çarpıcıdır. Devlet başkanlarının seyahatleri çoğu zaman törenlerle ve kalabalık karşılamalarla yapılırken Atatürk, gösterişten uzak bir yolculuğu tercih etmiştir. Akşam saatlerinde İsmet İnönü ile birlikte Ankara İstasyonu’na gelir. Saat 19.40’ta tren hareket eder. İstasyonda ne kalabalık bir uğurlama ne de resmî bir merasim vardır.
Sade görüntünün ardında ise disiplinli bir organizasyon bulunur. Güvenlik tedbirleri alınmış, güzergâh denetim altına sokulmuş, yazışmalar şifreli yürütülmüştür. Bu yolculuk, bir yanda Atatürk’ün mütevazı liderlik anlayışını, diğer yanda genç Cumhuriyet’in planlı ve düzenli devlet yapısını bir arada gösterir. Törenlerin yapılmaması devletin zayıflığını değil, gücünü gösterişten çok işleyişinden alan bir özgüveni anlatır.
Atatürk’ün karakterini, devletin organizasyon kabiliyetini ve dönemin yönetim felsefesini aynı tarih kesitinde buluşturur: Sadelik içinde güç, görünmeyen bir disiplin içinde düzen.