Vatan ve millet geleceği üzerindeki sağlam düşüncelerini İstanbul da pekiştiren Atatürk, 1919 yılında İstanbul’dan ayrılmış ve sekiz yıl süren aradan sonra 1927 yılında geri gelmiştir.

Ölümünden 11 yıl önce Dolmabahçe Sarayı salonunda İstanbullulara hitabında sekiz sene süresince milli kurtuluş ve yükseliş işlerini şöyle anlatıyor;

“Sekiz sene heyeti içtimaiyenin yeni dahil olduğu devrin tarihi, ihtiva ettiği ihtilallerle, inkılaplarla ve neticelerle az meşbu değildir. Sekiz sene milletimizin siyasi, içtimai, medeni inkişaf yolunda gösterdiği kabiliyet ve liyakat derecesi yüksektir. Bu dereceyi her gün daha yükseltmek için çok dikkatli ve azimle çalışacağız.

Vatanın imarı, milletin refahı daha çok gayret ve mesai talep etmektedir. Hayati ve vicdani telakkiyatı ilimle ve fenle terbiye ederek, hayati içtima iyemizin hakiki huzur ve saadetine çalışmak ulvi bir noktai nazardır. …. Ve ben burada milletin bir misafiri olarak bulunmaktan bahtiyarım.” Diyerek İstanbul halkına onlarsız geçen sekiz yılını özetlemiştir.

10 Kasım 1938 tarihli ULUS gazetesinde yayınlanan Resmi Tebliğde, Atatürk’ün vefatıyla Resmi Tebliğ şöyledir.

Reisicumhur Atatürk’ün umumi hallerindeki vahamet dün gece saat 24 te neşredilen tebliğden sonra her an artarak bu gün, 10 İkinciteşrin 1938 Perşembe sabahı saat dokuzu beş geçe büyük şefimiz derin koma içinde terki hayat etmiştir.

MÜDAVİ TABİPLER:

Prof. Dr. Neşet Öner İRDELP, Prof. Dr. Mim Kemal ÖKE, Dr. Nihat Reşat BELGER, MÜŞAVİR TABİBPLER: Prof. Dr. Akil Muhtar ÖZDEN, Prof. Dr. Hayrullah DİKER, Prof. Dr. Süreyya H.SERTER, Dr. M. Kamil BERK, Dr. Abrevaya MARMARALI

Yine aynı gazetede yayınlanan Türkiye Cumhuriyeti Hükümetinin Resmi Tebliğinde; “Müdavi ve Müşavir tabiplerin neşredilen son raporu, Atatürk’ün dünyaya gözlerini kapadığını bildirmektedir.

…..Milletimize içimiz yanarak bu tarife sığmayan zıyaından dolayı en derin taziyelerimizi sunarız. Kederlerimizin tesellisini ancak ve ancak onun büyük eserine bağlılıktan ve aziz vatanımızın hizmetinde ararız. Şurasını da her şeyden evvel beyan etmeliyiz ki, ölmez olan onun büyük eseri Cumhuriyet Türkiye’sidir.”

Atatürk'ün Naaşı, 11 Kasım 1938 de İslam Tetkikleri Enstitüsü direktörü Ordinaryüs Profesör Mehmet Şerafettin Yaltkaya'nın nezaretinde yıkanır. Başbakan Celal Bayar'ın talimatıyla, Profesör Lütfi Aksu tarafından tahnit işlemi yapılır. Vücudun bozulmadan korunmasını sağlayacak olan solüsyon, 200 gram formalin, 1 gram sublime, 200 gram tuz, 10 gram acide pehenque, 1000 gram Su’dan oluşmaktadır. Profesör Aksu, tahnit işlemi bittikten sonra, iki küçük şişeye solüsyondan doldurur, ağızlarını lehimler, üzerlerine yapıştırdığı etiketlere terkibi yazar, Atatürk'ün kollarının arasına sıkıştırır. Naaş Kurşun galvanizli tabuta yerleştirilir, kapağı kapatılır, gül ağacından yapılmış tabuta yerleştirilir, onun da kapağı kapatılır, üzerine Türk Bayrağı örtülür.

Cenaze namazı için camiye götürülmesinin dinen şart olup olmadığı konusu, cumhuriyetimizin ilk diyanet işleri başkanı Mehmet Rifat Börekçi'ye danışılır. Milli mücadele kahramanı Börekçi, “Atatürk'ün cenaze namazı, tertemiz hale getirdiği vatan toprağının her yerinde kılınabilir” der. Namaz, Dolmabahçe Sarayı'nda Ordinaryüs Profesör Yaltkaya tarafından kıldırılır.

Atatürk’ün “Bizim ilham membamız doğrudan doğruya büyük Türk milletinin vicdanı olmuştur ve dalmada öyle olacaktır.” Sözünü Başlık yapan Cumhuriyet Gazetesi nin 19 Kasım 1938 tarihli yayınında Dolmabahçe önünde Atatürk’ün naaşına yapılan saygı geçişinde bir izdiham neticesinde on bir kişi öldüğü haberini yapmış ve başlığın altında da, “BU NEVİ KAZALARA SEBEBİYET VERİLMEMESİ İÇİN HALKIMIZIN ZABITA KUVVETLERİNİN VESAYASINA DAVET EDERİZ” denmiştir.