Belgede, dönemin padişahı VI. Mehmed Vahdettin tarafından, Mustafa Kemal Atatürk ve bazı Millî Mücadele kadroları hakkında verilen gıyabî idam kararının onaylandığı belirtilmektedir.
Belgenin tarihî anlamı birkaç yönüyle önemlidir: 1920 yılında İstanbul Hükûmeti ile Anadolu’da başlayan Millî Mücadele hareketi arasında çok sert bir siyasal çatışma yaşandığını gösterir.
İstanbul’daki Osmanlı yönetimi, Anadolu’daki direnişi “isyan” olarak değerlendirmiş; Ankara’daki hareket ise bunu “ulusal bağımsızlık mücadelesi” olarak görmüştür.
Bu belge, Osmanlı Devleti’nin son yönetimi ile daha sonra Türkiye Cumhuriyeti’ni kuracak kadroların artık aynı siyasî çizgide olmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Tarihin ironilerinden biri olarak; hakkında idam kararı verilen kadro birkaç yıl sonra yeni devleti kurmuş, saltanat ise kaldırılmıştır.
Bir devletin resmî otoritesi ile toplumsal meşruiyet aynı şey olmayabilir. Çünkü o dönemde İstanbul işgal altındaydı ve Anadolu’da farklı bir meşruiyet anlayışı doğuyordu. Bu nedenle belge, yalnızca hukuki bir karar değil; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişin kırılma anlarından birinin somut kanıtı olarak değerlendirilir.
Metin ayrıca psikolojik ve sembolik açıdan da güçlüdür: Bir dönemin “asi” ilan ettiği insanlar, kısa süre sonra yeni rejimin kurucu liderleri olmuşlardır. Bu yüzden belge bugün tarihçiler tarafından: Osmanlı’nın çözülüşü, Millî Mücadele’nin meşruiyet tartışmaları, Ankara–İstanbul ikiliği ve Cumhuriyet’in kuruluş süreci açısından çok önemli bir tarihî vesika olarak görülmektedir.
Belge, Osmanlı resmî yazışma diliyle ve dönemin ağır bürokratik üslubuyla kaleme alınmıştır. Görüntü kalitesi nedeniyle bazı kelimeler tam seçilemese de metnin ana içeriği şöyledir:
Özetle; Anadolu’da ortaya çıkan ve devletin emirlerine karşı gelen hareketlerin, memleketin güvenliğini bozduğu, halkı hükûmete karşı kışkırttığı, asker topladığı ve bağımsız bir yönetim oluşturmaya çalıştığı, bu nedenle adı geçen kişiler hakkında Divan-ı Harb tarafından verilen hükmün padişah iradesine sunulduğu, Mustafa Kemal Paşa ile bazı arkadaşlarının gıyaben idamlarına karar verildiği, verilen hükmün padişah tarafından uygun görülerek onaylandığı anlamına gelen ifadeler bulunmaktadır.
Belgede geçen “gıyaben idam”, kişinin mahkemede fiilen bulunmadan hakkında ölüm hükmü verilmesi anlamındadır.
Belgenin tarihi 24 Mayıs 1920’dir. Bu dönem: İstanbul’un fiilen işgal edildiği, Osmanlı Devleti’nin siyasî otoritesinin büyük ölçüde zayıfladığı, Anadolu’da ise millî direniş hareketinin yükseldiği çok kritik bir süreçtir.
İstanbul’daki Osmanlı Hükûmeti, İtilaf Devletlerinin baskısı altında hareket etmekteydi.
Mustafa Kemal Atatürk 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktıktan sonra: Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi, Müdafaa-i Hukuk örgütlenmesi ile Anadolu’da bağımsız bir direniş merkezi oluşturmaya başladı. Bu durum İstanbul Hükûmeti tarafından: “merkeze başkaldırı”, olarak değerlendirildi.
İstanbul Hükûmeti, Anadolu hareketini bastırmak amacıyla askerî mahkemeler kurdu. Sadrazam Damat Ferit Paşa'nın kurdurduğu, "Nemrut" lakaplı Mustafa Paşa'nın başkanlık ettiği 1 Numaralı Divan-ı Harp, işgalcilerin güdümünde gıyabi bir yargılama yaptı.
Mustafa Kemal Paşa -Millî Mücadele'nin önderi, TBMM Başkanı. Kararda adı şöyle geçiyordu: "Üçüncü Ordu Müfettişliğinden mazul ve askerlik mesleğinden çıkarılmış Selanikli Mustafa Kemal Efendi."
Ali Fuat Paşa (Cebesoy) - Millî Mücadele'nin cephede yürüten askeri komutanı, Sivas Kongresi'nde Umum Kuvayı Milliye Komutanı.
Kara Vasıf Bey - Karakol Cemiyeti'nin kurucusu, Heyeti Temsiliye'nin Afyonkarahisar temsilcisi, Alaşehir Kongresi cephe komutanı.
Alfred Rüstem (Bilinski) - Washington eski büyükelçisi, Ankara milletvekili; Türk davasını uluslararası arenada savunan kalem.
Dr. Adnan Adıvar - Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı.
Halide Edip Adıvar - İşgalcilere karşı Sultanahmet meydanından haykıran, "Türk bağımsız yaşayacaktır!" diyen milletin sesi.
Suçlamaları ne miydi. "Kuvayı Milliye adı altında fitne ve fesat düzenlemek, halkı zorla askere almak, şehirleri yıkmaya kalkışmak…"
Kararı veren mahkemenin başkanı "Nemrut" Mustafa Paşa, Millî Harekete açıkça düşman olan Kürt Teali Cemiyeti üyesiydi. Bu mahkeme yalnızca idam kararıyla yetinmedi mallarına da el koydu.
13 gün sonra, 24 Mayıs 1920'de Padişah Vahdettin bu idam fermanını bizzat onayladı. Ardından sıra geldi Fevzi Paşa (Çakmak)'ya - 24 Mayıs'ta idama mahkûm edildi, Vahdettin 27 Mayıs'ta onayladı. Daha sonra 6 Haziran'da İsmet Paşa (İnönü) ve onlarca Kuvayı Milliyeci komutan da aynı liste...
Sonuçta: rütbelerin sökülmesi, askerlikten çıkarma ve gıyabî idam kararları verildi. Belgede görülen irade, işte bu kararların padişah tarafından tasdik edilmesine ilişkindir.
Bu belge tarih açısından çok çarpıcıdır çünkü aynı devlet içinde iki farklı meşruiyet ortaya çıkmıştır.
İstanbul’un görüşü: Anadolu hareketi yasa dışıdır. Devlete başkaldırıdır.
Ankara’nın görüşü: İstanbul işgal altındadır. Asıl meşruiyet millet iradesindedir. Direniş bağımsızlık mücadelesidir. Bu nedenle belge yalnızca bir hukuk metni değil, aynı zamanda Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş krizinin simgesidir.
Belgenin en dikkat çekici yönlerinden biri şudur, Hakkında idam kararı verilen kadro, birkaç yıl sonra yeni Türk devletini kurmuştur. 1922’de Saltanat kaldırılmış, Osmanlı yönetimi sona ermiş, 1923’te ise, Türkiye Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Dolayısıyla bu belge bugün, çöken bir imparatorluğun son refleksi, doğan yeni devletin ise başlangıç sancılarından biri olarak değerlendirilmektedir.
