Türkiye gündemini işgal eden saçmalıklar yüzünden çoğu zaman dünyanın gündemini kaçırıyoruz ama elimden geldiği kadar dünyayı izlemeye çalışan biri olarak şunu söyleyeyim; insanlık yokluğun yok edileceği yeni bir çağın eşiğinde bulunmaktadır.

Bizler yeni bir çağ değişiminin içinde yaşıyor, sanayi çağının bitip bilgi çağının başlamasına tanıklık ediyoruz ve bugün yaşanan kaos ve gerilimler de bu büyük değişimden kaynaklanıyor. Şundan emin olun çok kısa bir süre zarfında tüm yaşam biçimimiz ve değerlerimizi kökten değiştirecek ya da dönüştürecek büyük devrimlere tanık olacağız.

Bugüne kadar uygarlığa yön veren tüm dinler ve ideolojiler yokluğu yönetmeye odaklanmıştı ama bu sefer gümbür gümbür gelen bu yeni devrim; yokluğu, yoksulluğu ve muhtaçlığı yok edecek. Üstelik bunu sadece ben de söylemiyorum Elon Musk ve Dario Amodei gibi teknoloji ve ekonomiye yön veren insanlar da söylüyor

Elon Musk, yapay zekâ ve robotların insanlığı çalışmak zorunda olmadığı bir bolluk çağına taşıyacağını savunuyor. Anthropic CEO'su Dario Amodei ise yapay zekânın biyoloji ve tıpta devrim yaratarak bugün çaresiz görülen hastalıkların büyük bölümünü tedavi edilebilir hale getirebileceğini öngörüyor. İki iddia da gerçekleşirse insanlık, yalnızca ekonomik değil, biyolojik sınırlarını da yeniden tanımlayacak.

Hatırlatmak isterim ki insanlık tarihi, çok büyük ölçüde yoklukla mücadele tarihidir. Geçmişte insanlar yiyecek bulmak, barınmak, ısınmak ve hayatta kalmak için çalışıp durmuş, toplumlar toprağı, enerjiyi ve üretim araçlarını kontrol etmek için mücadele etmiştir. Savaşların, sınıf çatışmalarının ve siyasi iktidar mücadelelerinin en önemli sebebi kaynakların paylaşımıdır.

Peki ya bir gün bütün bunlara duyulan ihtiyaç büyük ölçüde ortadan kalkarsa?

Elon Musk'ın gelecek tasavvuru tam da bu sorunun etrafında şekilleniyor. Tesla ve SpaceX'in kurucusuna göre yapay zekâ, insansı robotlar ve ucuz enerji üretimi, insanlık tarihinin en büyük ekonomik dönüşümünü gerçekleştirecek. İnsanların ihtiyaç duyduğu hemen her şey bol miktarda üretilebilecek. Yoksulluk ortadan kalkacak, çalışmak zorunluluk olmaktan çıkacak, hatta para bile bugünkü anlamını yitirecek.

Musk'ın öngörüsünü daha da çarpıcı hale getiren ise Anthropic CEO'su Dario Amodei'nin tıp ve biyoloji alanındaki tahminleri. Çalışmak zorunda olmadığımız bir dünya mümkün mü? Musk'a göre insansı robotlar fabrikalarda üretim yapacak, inşaatlarda çalışacak, tarım ürünlerini toplayacak, ev temizleyecek, çocuk ve yaşlılara bakacak. Yapay zekâ sayesinde öğrenebilen ve karar alabilen robotlar, üretimi insan emeğinin sınırlarından kurtaracak.

Fabrikalar gece gündüz çalışabilecek. Üretim maliyetleri düşecek, verimlilik artacak ve bugün pahalı olan birçok ürün ve hizmet herkesin ulaşabileceği hale gelecek. Musk, önümüzdeki 10-20 yıl içinde çalışmanın isteğe bağlı hale gelebileceğini savunuyor. İnsanlar geçimlerini sağlamak için değil, istedikleri için çalışacak. Çalışmak, bugün hobi olarak bahçesinde sebze yetiştirmeye benzeyecek.

Bu öngörünün ekonomik sonucu da oldukça radikal: Musk, evrensel yüksek gelir (Universal High Income) döneminin başlayabileceğini düşünüyor. İnsanlar çalışmasalar bile yüksek bir yaşam standardına sahip olabilecek.

Hastalıkların büyük bölümü tarihe mi karışacak?

Teknoloji dünyasının bir başka önemli ismi, Anthropic CEO'su Dario Amodei, insanlığın geleceğine ilişkin çok daha heyecan verici bir öngörüde bulunuyor.
Amodei, yapay zekânın bilimsel araştırmaları olağanüstü hızlandıracağını ve insanlığın normal koşullarda 50-100 yılda gerçekleştirebileceği biyoloji ve tıp ilerlemesini 5-10 yıla sıkıştırabileceğini savunuyor.

Bu öngörünün sonuçları hayli çarpıcı.

Amodei'ye göre gelişmiş yapay zekâ sayesinde bulaşıcı hastalıkların neredeyse tamamının önlenmesi ve tedavi edilmesi, kanser vakalarının büyük bölümünün ortadan kaldırılması, genetik hastalıkların çoğuna çözüm bulunması mümkün olabilir. Alzheimer hastalığının önlenmesi, kalp hastalıkları, diyabet ve bağışıklık sistemi hastalıklarında çok daha etkili tedavilerin geliştirilmesi de beklentileri arasında.

Hatta insan ömrünün 150 yıla kadar uzatılabileceğini düşünüyor. Elbette bunlar henüz gerçekleşmiş değil, yapay zekânın yeterince gelişmesi halinde yaşanabileceği öngörülen gelişmeler. Amodei de bütün hastalıkların kesinlikle ortadan kalkacağını söylemiyor. Ancak bilimsel keşiflerin bugüne kadar görülmemiş bir hız kazanabileceğine inanıyor.

Böylece Musk'ın ekonomik bolluk hayaline bir de biyolojik bolluk ihtimali ekleniyor: İnsanlar yalnızca daha zengin değil, daha sağlıklı ve çok daha uzun yaşayan bireyler olabilir.
Peki bu bolluk herkese mi ait olacak?

İşte asıl mesele burada başlıyor.

Robotların milyonlarca ürün üretmesi, bu ürünlerin otomatik olarak herkesin kullanımına sunulacağı anlamına gelmez. Robotların sahibi kim olacak? Fabrikaları, enerji santrallerini, yapay zekâ sistemlerini ve yeni ilaçları kim kontrol edecek? Bugünkü ekonomik düzende üretim araçlarının mülkiyeti büyük ölçüde özel şirketlerin ve sermaye sahiplerinin elinde. Teknoloji üretim maliyetlerini düşürse bile ortaya çıkan zenginliğin nasıl paylaşılacağı siyasi bir tercih olmaya devam edecek. Aynı sorun sağlık alanında da karşımıza çıkıyor. Kanserin tedavisini bulan bir yapay zekâ, bu tedavinin dünyanın bütün insanlarına ulaşmasını kendiliğinden sağlayamaz. Amodei de özellikle gelişmekte olan ülkelerin bu ilerlemenin dışında bırakılmaması gerektiğine dikkat çekiyor.
Dolayısıyla teknoloji yoksulluğu ve hastalıkları azaltabilir ama eşitsizliği kendiliğinden ortadan kaldıramaz.

İnsan çalışmadan nasıl yaşayacak?

Bir başka sorun da insanın varoluşuyla ilgili.

İnsanlar yalnızca para kazanmak için çalışmıyor. Çalışmak aynı zamanda toplumsal statü, aidiyet, başarı ve kendini gerçekleştirme duygusu sağlıyor. İnsanların önemli bir bölümü kimliğini mesleğiyle tanımlıyor. Bütün ihtiyaçlarımızın robotlar tarafından karşılandığı bir dünyada insan ne yapacak?
Bu noktada ben insanların sadece insan onuruna yakışır işlerde çalışacağını bilim, sanat ve spor ile uğraşacağını öngörüyorum.

Musk da, insanların kendilerini geliştirmek, sanatla uğraşmak, bilim yapmak ve yeni şeyler keşfetmek için daha fazla zamana sahip olacağını düşünüyor.
Fakat geçiş döneminde milyonlarca insanın işini kaybetmesi ve üretim araçlarının az sayıda şirketin kontrolünde toplanması ciddi toplumsal sorunlar yaratabilir.

Asıl devrim teknoloji değil, paylaşım olacak

Musk ve Amodei'nin öngörüleri gerçekleşirse insanlık, tarım ve sanayi devrimlerinden çok daha kapsamlı bir dönüşüm yaşayabilir.
İlk kez üretimin insan emeğine bağımlılığı büyük ölçüde ortadan kalkabilir. Bilimsel keşifler hızlanabilir, bugün ölümcül kabul edilen hastalıkların çoğu tedavi edilebilir hale gelebilir. İnsanlar daha uzun, daha sağlıklı ve ekonomik zorunluluklardan uzak bir hayat sürebilir.

Ancak bütün bu gelişmelerin insanlık için bir kurtuluş mu, yoksa yeni bir eşitsizlik düzeni mi yaratacağı henüz belli değildir çünkü; teknoloji üretim kapasitesini artırabilir ama adaleti kendiliğinden sağlayamaz. Bolluk yaratabilir ama paylaşımı garanti edemez.
Belki de önümüzdeki dönemin en büyük siyasi tartışması şu olacak:

Robotların ürettiği zenginlik kimin olacak?

Yapay zekânın keşfettiği ilaçlardan kimler yararlanabilecek?

İnsanlık tarihinde ilk kez yokluğun, hastalıkların ve zorunlu çalışmanın büyük ölçüde yenilebileceği bir döneme yaklaşıyor olabiliriz.
Ancak insanlığın önünde hâlâ cevaplanması gereken temel bir soru var: Herkes için yeterince zenginlik ve sağlık üretebildiğimiz bir dünyada, bunları nasıl paylaşacağız?

Bu noktada ben bir ekonomist olarak hep bolluk olup insanların ihtiyaç ürünlerin marjinal faydası çok düştüğü zaman paylaşım sorununun çok ama çok daha kolay çözülebileceğini söylerim ve umarım bu öngörümde yanılmam.

Belki de insanlığın önündeki asıl devrim, makinelerin insanlardan daha fazla üretmesi değil; insanların ilk kez hayatta kalmak için çalışmak ve yaşamak için hastalıklarla mücadele etmek zorunda olmadığı bir uygarlığı kurabilmesi olacak.