Orta Çağ İslam dünyasının siyasi, askeri ve kültürel anlamda gördüğü en görkemli imparatorluklardan biri olan Büyük Selçuklu Devleti, en geniş sınırlarına ve medeniyetinin zirvesine Celâleddin Melikşah döneminde ulaştı.
Babası Alp Arslan’ın Malazgirt Zaferi’yle Anadolu’nun kapılarını Türklere açmasının ardından henüz 17 yaşında tahta çıkan Sultan Melikşah; devasa coğrafyayı adaletle yöneten, bilimi ve sanatı destekleyen, veziri Nizâmülmülk ile birlikte devlete sistem kazandıran muazzam bir devlet adamıydı. Doğu’dan Batı’ya hükmeden bu kudretli sultanın hayatı, zaferleri, saray hayatı ve ani ölümüyle şekillenen tarihi.
TECRÜBELİ MELİK
1055 yılında dünyaya gelen Melikşah, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kurucusu Tuğrul Bey’in yeğeni, büyük imparator Alp Arslan’ın ise en büyük oğluydu. Şehzadelik yıllarından itibaren babasının askeri seferlerine katılarak henüz genç yaşta devlet yönetimi ve komutanlık tecrübesi kazandı.
-
Alp Arslan’ın Şehit Edilmesi (1072): Babası Alp Arslan, Karahanlılar seferi sırasında esir alınan bir kale komutanı (Yusuf el-Harezmi) tarafından hançerlenerek ağır yaralandı ve birkaç gün sonra hayatını kaybetti. Ölümünden önce Melikşah’ı veliaht tayin etmişti.
-
Taht Mücadelesi ve Kavurt Bey İsyanı: Melikşah tahta çıktığında, amcası Kirman Selçuklu Meliki Kavurt Bey, "büyük evlat hakkı" iddia ederek tahtta kendi hakkı olduğunu savundu ve isyan etti. Hemedan yakınlarında yapılan şiddetli savaşta Melikşah, dahi veziri Nizâmülmülk’ün desteğiyle amcasını mağlup etti ve tahtını güvenceye aldı.
ZİRVEDEKİ İMPARATORLUK
Melikşah’ın hükümdarlığı döneminde Büyük Selçuklu Devleti; Maveraünnehir’den Akdeniz’e, Kafkasya’dan Yemen sınırına kadar uzanan devasa bir süper güç haline geldi.
-
Suriye ve Filistin Fethi: Komutanları Özbeğ, Tutuş vb. Suriye, Filistin ve Kudüs fethedildi; Fatımi Devleti’nin bölgedeki etkisi kırıldı.
-
Anadolu’daki Genişleme: Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Melikşah’ın izni ve desteğiyle Anadolu Selçuklu Devleti’nin temellerini atarak İznik’i başkent yaptı. Melikşah, Anadolu’daki Türk varlığını stratejik olarak destekledi.
-
Karamandan Doğu’ya Seferler: Karahanlılar ve Gazneliler üzerine düzenlenen başarılı seferlerle doğu sınırları emniyete alındı; Kaşgar ve Balasagun’a kadar olan Türkistan coğrafyası Selçuklu egemenliğini tanımak zorunda kaldı.
-
"Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı": 1087 yılında Bağdat’ı ziyaret eden Melikşah, Abbasi Halifesi el-Muhtedi’den resmi menşur alarak "Sultanü’l-Müşrik ve’l-Mağrib" (Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı) unvanını aldı.
İÇ SİYASET, BİLİM VE NİZAMÜLMÜLK
Melikşah’ın başarısının en büyük sırrı, babası döneminden kalma dahi devlet adamı ve vezir Nizâmülmülk ile kurduğu kusursuz ikili uyumdu.
-
Nizamiye Medreseleri: Bilimin, felsefenin ve dini ilimlerin merkezleri olan ünlü Nizamiye Medreseleri bu dönemde İslam dünyasının dört bir yanında (özellikle Bağdat, İsfahan ve Nişabur’da) kuruldu. Bu medreseler, bürokrasiye nitelikli kadrolar yetiştirdi.
-
Celâlî Takvimi: Sultan Melikşah’ın emriyle Ömer Hayyam başkanlığındaki astronomi heyeti tarafından hazırlanan, güneş yılına dayalı son derece hassas Celâlî Takvimi (Melikşah’ın onuruna) geliştirildi ve mali işlerde kullanılmaya başlandı.
-
İmar Faaliyetleri: Başkent İsfahan başta olmak üzere imparatorluk genelinde kervansaraylar, camiler, köprüler ve hastaneler inşa ettirildi; ticaret yolları güvenli hale getirildi.
ANİ ÖLÜM
1092 yılının sonbaharında Bağdat’ta yaşanan olaylar, Selçuklu tarihinin en büyük trajedilerinden birini başlattı.
-
Vezir Nizâmülmülk’ün Suikastı: Ekim 1092’de, Hasan Sabbah’ın fedailerinden (Haşhaşiler) birinin bıçaklı saldırısı sonucu büyük vezir Nizâmülmülk katledildi.
-
Sultanın Şüpheli Ölümü (19 Kasım 1092): Vezirinin ölümünden sadece birkaç hafta sonra, Bağdat’ta av gezisi sırasında rahatsızlanan Sultan Melikşah, 37 yaşında ani ve şüpheli bir şekilde hayatını kaybetti. Zehirlendiğine dair güçlü iddialar tarihi kaynaklarda yer almaktadır.
-
Fetret Devri: Melikşah’ın ani ölümüyle birlikte geride kalan küçük yaştaki oğulları arasında taht kavgaları başladı ve Büyük Selçuklu İmparatorluğu büyük bir parçalanma sürecine (Fetret Devri) girdi.
AZ BİLİNENLER
1. Av Tutkusu ve Seyahatleri
Sultan Melikşah, devlet işlerinin yoğunluğuna rağmen koyu bir av tutkunuydu. İmparatorluğun farklı eyaletlerini (Horasan, Irak, Suriye) sürekli bizzat dolaşır, hem tebaasını yerinde denetler hem de aylarca süren büyük av partileri düzenlerdi. Ölümüne yol açan hastalık da yine Bağdat civarında çıktığı bir av gezisi sırasında tetiklenmiştir.
2. Ömer Hayyam ile Olan Dostluğu
Dönemin en büyük dâhilerinden biri olan matematikçi, şair ve astronom Ömer Hayyam, Sultan Melikşah’ın sarayının başmüneccimi ve en yakın sohbet arkadaşlarından biriydi. Melikşah, Hayyam’a büyük bir laboratuvar kurdurmuş ve takvim çalışmalarını bizzat finanse etmiştir.
3. Haşhaşilerle Olan Mücadelesi
Hasan Sabbah’ın Alamut Kalesi’ni ele geçirerek Selçuklu topraklarında terör estirmesine karşı Melikşah çok sert askeri önlemler almış, kaleyi kuşatmıştır. Ancak tam kaleyi düşüreceği sırada eceliyle (veya zehirlenerek) vefat etmesi, Haşhaşilerin efsanesinin büyümesine zemin hazırlamıştır.
Sultan Melikşah; Türk-İslam tarihinin adalet, ilim ve cihan hakimiyeti anlayışını en üst seviyede temsil eden, adını imparatorluğun altın çağına kazımış kudretli bir hükümdardır.



