KURUMLAR MI, KİŞİLER Mİ?

Bir doktor hata yaptığında hastaneyi kapatır mısınız?
Bir öğretmen suç işledi diye bütün okulu mahkum eder misiniz?
Bir belediye başkanı hakkında soruşturma açıldı diye o belediyede alın teri döken binlerce emekçiyi suçlu ilan eder misiniz?
Bir banka yöneticisi usulsüzlük yaptı diye o bankadaki tüm mevduatları dondurup kapısına kilit vurur musunuz?
Elbette hayır.

Çünkü gelişmiş toplumlar; kişiyle kurumu, iddiayla hükmü, soruşturmayla mahkumiyeti birbirinden ayırmayı bilir. Ne yazık ki biz, çoğu zaman tam tersini yapıyoruz.

Bir insanı ya kusursuz bir kahraman ilan edip kutsallaştırıyoruz ya da hakkında ilk iddia ortaya atıldığı anda onu ve dokunduğu her şeyi bir çırpıda şeytanlaştırıyoruz. Sanki arada hiçbir gerçeklik yokmuş gibi… Oysa hayat, siyah ile beyaz arasında uzanan koca bir gri alandır. Adalet de tam o gri alanda; aklın, sağduyunun ve hukukun sınırlarında nefes alır.

Bugün mesele herhangi bir popüler isim ya da güncel bir tartışma değildir. Bugün mesele, bir toplumun hukuka mı yoksa anlık öfkelerine ve duygularına mı teslim olacağı meselesidir.
Çünkü soruşturma; bir suçluluk kararı değil, gerçeği arama iradesidir. Bir iddia varsa elbette sonuna kadar araştırılmalıdır. Araştırılmayan, üzerine gidilmeyen her iddia adaleti yaralar; toplumsal güveni çürütür. Ama araştırılan her iddia da peşinen bir suçluluk kanıtı anlamına gelmez.
Hukukun en temel evrensel ilkesi bize şunu söyler.
“Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz.”

Bunun tamamlayıcısı olan diğer temel ilke ise en az ilki kadar hayati öneme sahiptir.
“Ceza sorumluluğu şahsidir.”

Yani herkes yalnızca kendi altına imza attığı fiillerden sorumludur. Ne bir kurumun iyi niyetli gönüllüleri, ne fedakar bağışçıları, ne gece gündüz çalışan emekçileri ne de o kurumdan yardım bekleyen masum insanlar… Hiç kimse, bir başkasının şahsi eyleminden veya hatasından dolayı kolektif bir cezalandırmaya tabi tutulamaz. Halk arasında söylenen “Her koyun kendi bacağından asılır.” sözü de hukuktaki bu şahsilik ilkesinin en yalın karşılıklarından biridir.

Ancak biz, ne yazık ki kurunun yanında yaşı da yakmayı bir refleks haline getirdik. Bir kişi hakkında hukuki bir süreç başladığında, onun gölgesindeki binlerce insanı da aynı yargı tüneline sokuyor; daha mahkeme kararı verilmeden sosyal medya mahkemelerinde infaz ediyoruz.

Yapısal yaramız burada başlıyor. Türkiye’de kurumlar, kişilerin gölgesinde kalıyor. Bir kişi başarı kazandığında bütün kurum onun karizmasıyla anılıyor. Aynı kişi hakkında bir şüphe doğduğunda ise yılların emeği, binlerce insanın fedakarlığı ve sayısız insanı umudu birkaç saat içinde yok sayılabiliyor.

Oysa gelişmiş toplumlarda kurumlar kişilere emanet edilir; kişiler kurumların yerine geçmez. Demokrasileri ayakta tutan şey güçlü kahramanlar değil, güçlü ve bağımsız kurumlardır.

Çünkü insanlar fanidir. Hata yapabilir, hırslarına yenilebilir, yanlış kararlar alabilirler. Kurumlar ise sağlam ilkeler üzerine inşa edildiğinde kişilerin ötesinde yaşamaya devam eder ve toplumu ayakta tutar.

Bugün karşı karşıya olduğumuz en büyük tehlike hukukun eksikliği değil; hukuku kendi mahallemize, kendi dünya görüşümüze, kendi sevdiğimize göre eğip bükme arzumuzdur.
Sevdiğimiz biri hakkında soruşturma açılınca hemen “Bu bir komplodur.” demeye başlıyoruz.
Sevmediğimiz biri hakkında soruşturma açıldığında ise delilleri beklemeden “Zaten belliydi, kesin suçlu.” hükmünü veriyoruz.
Oysa aynı olay karşısında iki farklı adalet terazisi olamaz.

Adalet; dostunu koruma kalkanı, rakibini cezalandırma kılıcı değildir. Adalet; öznesi kim olursa olsun aynı ilkeyi, aynı hukuk anlayışını ve aynı soğukkanlılığı uygulayabilmektir.

Antik Roma hukukunun o sarsılmaz düsturu bugün de yolumuzu aydınlatıyor.
“Audi alteram partem.”
“Öteki tarafı da dinle.”
Çünkü tek bir tarafın öfkeli sesi, hakikatin tamamını yansıtmaya yetmez.
Ve yine kadim hukuk öğretisinin vazgeçilmez ilkelerinden biri.
“In dubio pro reo.”
“Şüphe sanık yararına yorumlanır.”

Bu ilke suçluyu korumak için değil; tek bir masumun bile haksız yere lekelenmesini engellemek için insanlığın ortak vicdanıyla oluşturulmuştur. Çünkü gerçek hukuk, kitlelerin öfkesiyle değil; vicdanın, aklın ve somut delilin terazisiyle işler. İki uç arasında savrulurken en değerli şeyi; gerçeği kaybediyoruz.

Suçlamak kolaydır; çünkü bir refleks gerektirir. Anlamak ise zordur; çünkü emek, sabır ve akıl gerektirir. Hukuk da tam olarak budur.
Anlamaya çalışmadan, kanıtları tartmadan, süreci işletmeden hüküm vermez. Adalet acele etmez; fakat geciktiğinde de toplumun adalete olan güvenini zedeler.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün şu sözü ise hukuk devletinin temelini özetler.
“Adalet gücü bağımsız olmayan bir milletin, devlet halinde varlığı kabul olunamaz.”

Bir ülkenin gerçek gücü ne beton binalarında ne de ekonomik büyüklüğündedir. Gerçek güç, vatandaşın adalet sistemine duyduğu sarsılmaz güvendedir.

Çünkü insanlar hukuka güvenmediklerinde, sığınacak liman olarak ilkeleri değil kişileri seçmeye başlarlar. Kişilere sığınan toplumlar kutuplaşır; kurumlara ve hukuka güvenen toplumlar ise ortak bir geleceği birlikte inşa eder. Bu mesele hiçbir zaman yalnızca bugünün herhangi bir dosyasının, herhangi bir kurumunun ya da herhangi bir ismin meselesi olmadı. Mesele; bugün başkası için eğilip bükülmesine göz yumduğumuz adaletin, yarın hepimize lazım olacağı gerçeğidir.

Çünkü hukuk kişilere göre işlemeye başladığında artık hiç kimse gerçekten güvende değildir. Adalet ancak herkese aynı mesafede durabildiği gün gerçek anlamına kavuşur. Hak yerini bulsun.

Suç iddiası varsa bağımsız ve tarafsız mahkemeler bunu sonuna kadar araştırsın.
Suç işleyen varsa hukuk önünde bireysel sorumluluğunu taşısın. Ancak suç hükmen sabit oluncaya kadar ne insanlar ne de temsil ettikleri kurumlar peşinen damgalanmasın.
Kurumları korumak, yanlış yapan kişileri korumak değildir. Tam tersine; kurumu korumanın yolu, yanlış yapan kişinin hukuk önünde şahsen hesap vermesini sağlamaktır.
Çünkü uygar toplumları ayakta tutan şey geçici kahramanlar değildir. Bizleri ayakta tutacak olan; ilkeler, şeffaf kurumlar, bağımsız hukuk ve ortak vicdandır.

SONSÖZ
Güçlü devlet, hiç hata yapılmayan devlet değildir.
Güçlü devlet; hatayı kişide tespit edip kurumu ayakta tutabilen devlettir.
Çünkü insanlar hata yapabilir; kurumlar ise doğru ilkeler ve sağlam denetim mekanizmalarıyla kendilerini yenileyebilir.
Bir ülkede asıl güvence kusursuz insanlar değil, kusurlu insanlara rağmen adil işleyen kurumlardır.
İşte hukuk devleti de tam olarak bunun adıdır.