“Berlin’den Kyoto’ya, Paris’ten Antalya’ya tam 31 zirve geçti. Sözler verildi, imzalar atıldı ama dünya ısınmaya devam ediyor. Peki neden? Gelin, "karbon kredisi" denilen o meşhur kirlilik borsasının perde arkasına ve asıl çözümsüzlüğün kaynağına birlikte bakalım”.

Antalya’da günlerdir sürdürülen COP 31 etkinliği, bütün çabalara karşın halkımızın ilgisini pek çekmemiş olsa da üzerinde durmayı ve konuşmayı hak ediyor.

İngilizce açılımı "Conference of the Parties (Taraflar Konferansı)” olan COP etkinliği daha önce çeşitli ülkelerde 30 kez daha gerçekleştirilmişti.

Etkinliğin resmi internet sitesinde COP, “1992'de kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında her yıl düzenlenen en üst düzey küresel iklim zirvesi” biçiminde tanıtılıyor. Dünyanın dört bir yanından devlet ve hükümet başkanlarının, bakanların, bilim insanlarının, iş dünyası liderlerinin ve sivil toplum temsilcilerinin bu platformda bir araya gelerek “iklim değişikliğiyle mücadelede ortak eylemi” görüştükleri anımsatılıyor.

1992’de Brezilya'nın Rio de Janeiro kentinde düzenlenen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı'nda ilk kez gündeme getirilen ve devletlerin imzasına açılan “Küresel ısınmayla mücadele için BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC)”, yeterli sayıda ülkenin onaylamasıyla 1994'te resmen yürürlüğe girmişti.

Yürürlüğe girdiğinden beri bu sözleşmenin tarafı olan ülkeler, COP adı altında her yıl bir araya gelirler.

O yıllarda dünya büyük bir değişim içindeydi. Kısa süre önce Sovyetler Birliği dağılmış, Avrupa’daki komünist parti yönetimleri çökmüş, 45 yıldır farklı sistemlerle yönetilen iki Almanya birleşmişti. Görünüşte de olsa “emekçi devletleri” ile “sermaye devletleri” arasındaki “soğuk savaş” bitmiş; liberal iktisatçılara göre, “insanlık için tek ideal sistem” olan kapitalizm kendi içindeki sorunlara dönmüştü!

COP 1, 1995 yılında birleşik Almanya’nın başkenti Berlin’de, bu koşullarda düzenlenmişti. Sanırım ilk olduğu için tüm dünyada konuya duyarlı herkesin ilgi odağı olmuştu.

Dünya halkları, gelmekte olan tehlikenin insanlık için nasıl bir tehdit olduğunun henüz farkında değildi. Gelecek kuşaklar için endişe duyan uzmanlar ise kapitalist dünyadaki bu uluslararası birliktelikten çok şey bekliyorlardı ama toplantı, “iyi niyet bildirimleri ile dilek ve temenniler” platformu olmanın ötesine geçemedi. Cenevre’deki COP 2 de öncekinden farklı değildi.

1997 yılında, bu kez Japonya’nın Kyoto kentinde düzenlenen COP 3’te, kentin adıyla anılan ve gelişmiş ülkelere sera gazı emisyonlarını (atmosferi ısıtan atık gazları) azaltma konusunda yasal olarak bağlayıcı hedefler getiren ünlü Protokol kabul edildi. İnsanların COP’a bağlanan umutları canlanmıştı. Ancak umutlananlar, Kyoto Protokolü’ndeki bir ayrıntıyı gözden kaçırmışlardı.

KARBON KREDİSİ

Kyoto'dan birkaç yıl önce ABD'nin asit yağmurlarını önlemek için uygulamaya başladığı "kirlilik izinlerinden" esinlenerek üretilen bir model ABD heyetinin dayatmasıyla Kyoto Protokolü’nde yer almıştı. Ancak, Protokol’deki model ile ABD’deki uygulamalar arasında çok derin farklar vardı. Protokol ile yalnızca, ABD’nin ulusal ölçekte uyguladığı piyasa temelli yaklaşım küreselleştirilmişti. Böylece hem ülkelerin hem büyük sanayi şirketlerinin atık gazlarını metalaştırmalarının yolu açıldı.

“Karbon kredisi” diye tanınan bu model kısa sürede Kyoto Protokolü kadar ünlendi.

Modelde, atmosfere saldığı atık gazları kendi tesisinde azaltmak pahalı gelen gelişmiş ülke sanayicisine bir olanak sunuluyordu. Sanayici, tesisinden atmosfere salınacak atık gaz için verilen izni aşıyorsa, aşan miktar kadar kredi satın alacak ve o krediyle, kotasını kullanmayan bir başka yerdeki/ülkedeki, bir başka yatırımcının tesisine destek olacak, onun kullanmadığı hakkından yararlanacaktı.

Böylece, zengin ülkeler yoksul ülkelerdeki temiz enerji yatırımı ve teknolojilerinin gelişimini sağlayacaklardı. "Kirletenin başka yerde doğayı koruyarak ya da iyileştirerek günah çıkarması" mantığına dayanan bu yolla gezegenimiz, geleceğini karartmakta olan iklim değişikliği sorunundan kurtulacaktı!

Oysa, “atmosferi kirletme hakkı satın almak” anlamına gelen bu uygulama hızla yayılınca;

  • Büyük sanayi kuruluşları ve zengin ülkeler, kendi üretim alışkanlıklarını değiştirmek yerine, parayla kredi satın alarak doğayı kirletmeyi sürdürdüler.

  • Yüzlerce yıldır olduğu yerde zaten korunmakta olan bir ormanı "koruyormuş gibi" göstererek ya da hayali projeler üzerinden sahte karbon kredileri üretilerek uygulamada çok sayıda skandal yaşandı.

  • Atmosferi sera gazı yükünden kurtarma görevi, en çok kirleten ülkeler yerine gelişmekte olan ülkelere yıkıldı.

O arada 18 yıl geçmiş, COP on sekiz kez daha düzenlenmişti.

Çevre bilimciler ve meteoroloji uzmanları ölçümlere dayalı bilimsel verilerle COP zirvelerinde verilen sözlerin, taahhütlerin, yapılan anlaşmaların, düzenlenen sözleşmelerin pek bir işe yaramadığını ve her şeyin daha kötüye gitmekte olduğunu ortaya koyuyorlardı. Halkları bilgilendirmeye çalışıyor, karar vericileri ısrarla uyarıyorlardı.

Açıklamalara göre dünya ısınmaktaydı; izlenen yol insanlığı felakete götürüyordu. Gerçekten de deniz ve kara buzulları eriyor, biz sıradan insanların da gözlemleyebildiği gibi mevsimler ve yağış rejimleri değişiyordu.

Paris COP 21, 2015 yılında, bunların konuşulduğu bir dünyada toplandı. Toplantının başlıca gündemi, kuşkusuz yapılan uyarılardı.

Günlerce, neredeyse yalnız Kyoto Protokolü’nden beklenen yararın sağlanamamış olması konuşuldu. Ancak, yine sorunun özüne değinilmeden hazırlanan Paris Anlaşması'na bir madde eklenerek, karbon kredisi uygulamalarındaki "çifte sayım" ve "hayali projeler" gibi açıkların kapatılmasına çalışıldı.

Daha sonraki COP zirvelerinde de katılımcıları en çok aynı konu meşgul etti. Yine de sorun çözülmedi; kirletici gazlar artarak atmosfere salınmakta, dünya ısınmakta, iklim krizi sürmekte...

PEKİ NEDEN?

Uzun zaman önce burada yayımlanan bir yazımda hiçbir sorunun çözümsüz olmadığını anlatırken özetle;

“Özel ya da toplumsal yaşamda hiçbir sorun yazgı değildir. Her sorunun nedenleri olduğu gibi çözümü de vardır ve bütün sorunlar aynı yöntemle çözülür” demiştim. Sonra da çözüme nasıl ulaşılacağını anlatmıştım.

Her şeyden önce, çözülecek sorunu doğru biçimde saptamış ve tanımlamış olmak; kökenini, kaynağını ve nedenlerini de nesnellikle belirlemek gerekir. Yalnızca görünen sonuçlarla ilgili çözümler için atılacak her adım sorunu çözmek yerine yeni sorunlar yaratılmasına yol açar.

Sorunu yaratan ya da sorundan çıkar sağlayanlardan çözüm ummak en yalın deyişle “aymazlıktır”. Onların bulacakları ve çözüm diye gösterecekleri yollar, ameliyatlardaki “narkoz” etkisinden öte yarar sağlamaz.

İşte bu noktada gerçek çözüme giden yolun öznel koşulları önem kazanır.

Sorundan bütünüyle kurtulmak, çözümü bulacak olanların konu hakkındaki bilgi, deneyim, niyet, istek ve kararlılıklarına; yani öznel koşulların yeterliliğine ve olgunlaşmasına bağlıdır.

Eğer sorun çözümünün genel yöntemi konusunda benim gibi düşünüyorsanız:

  • Küresel kapitalizmin yarattığı iklim krizini çözmek yerine; sermayenin karbon borsaları, yeşil tahviller ve yeni teknoloji patentleri üzerinden kendine yeni bir kâr ve finansal spekülasyon alanı açmasını sağlayan kararları onaylayan,

  • Yakın tarih boyunca, atmosferi en çok kirleten ülkelerin, satın aldıkları “karbon kredileriyle” kendileri için ayrıcalık yarattıkları çevreci kuralları gelişmekte olan ülkelere dayatarak (örneğin sınırda karbon vergileri uygulayarak) onların büyümesini frenleme çabalarına göz yuman,

  • Son yıllarda düzenlenen COP zirvelerine binlerce fosil yakıt şirketi temsilcisinin ve finans lobisinin katılmasına, şirketlerin kârlarını koruyacak biçimde kararlar alınmasına itirazı olmayan,

  • 30 yılı aşkın süredir toplanan zirvelere karşın, küresel fosil yakıt kullanımının ve atmosferdeki karbon gazlarının rekor kırmasından hiç yüzleri kızarmayan;

COP katılımcısı devlet ve hükümet başkanlarında, bakanlarında, bilim insanlarında, iş dünyası liderlerinde ve sivil toplum temsilcilerinde bu öznel koşullardan hangilerinin yetersiz ve olgunlaşmamış olduğuna siz karar verin.

Böyle büyük bir etkinliğin Türkiye’de yapılıyor olması, ülkemizin tanıtımı için kuşkusuz güzel bir şey ama hepsi o kadar. Bu yapılanma ve yaklaşımlarla COP’ta, insanlığın “varoluşunu” etkileyecek en büyük sorunlardan birisini giderecek önlemler alınmasını beklemek “saflık” düzeyinde bir iyimserlik olur.