Bir kitabı bazen anlattıklarıyla değil, insana düşündürdükleriyle hatırlarsınız. Turgut Cansever’in Kubbe’yi Yere Koymamak adlı eserini okurken aklımda en çok okullarımız vardı. Cansever mimarlıktan söz ediyor; fakat satır aralarında insanı, yaşadığı şehri, kültürünü ve geçmişten devraldığı mirası anlatıyor. Bir binanın nasıl yapıldığından önce, neye ve kime hizmet ettiğini düşündürüyor.
Ben de ister istemez kendime şu soruyu sordum: Bir okul inşa etmekle bir nesil yetiştirmek arasında nasıl bir bağ var?
Her sabah okulun kapısından içeri giren öğrencilerin her birinin ayrı bir hikâyesi var. Kimi üniversite hayali kuruyor, kimi bir sınavın heyecanını yaşıyor. Kimi arkadaşlarıyla gülüşerek merdivenleri çıkıyor, kimi de belli etmemeye çalıştığı bir sıkıntıyı içinde taşıyor. Öğretmenlerimiz o sınıflara yalnızca ders anlatmak için girmiyor. Bazen bir çocuğun hayatında ilk kez kendisine güvenildiğini hissetmesini sağlıyor. Bazen de yıllar sonra hatırlanacak bir cümlenin sahibi oluyor.
Ben okulun gerçek değerinin biraz da burada saklı olduğuna inanıyorum.
Yıllar geçiyor. Sıralar yenileniyor, duvarlar boyanıyor, laboratuvarlara yeni araçlar alınıyor. Öğrenciler mezun olup kendi hayatlarını kuruyor. Fakat bir öğretmenin gösterdiği anlayış, bir okul müdürünün verdiği destek, bahçede yaşanan güzel bir hatıra insanın hafızasında kalıyor. Okuldan ayrılırken yanında götürdüğü şey, çoğu zaman karnesinden çok daha fazlası oluyor.
Eğitimi yalnızca sınav sonuçlarıyla konuştuğumuzda önemli bir tarafını eksik bırakıyoruz. Elbette öğrencilerimizin iyi üniversitelere yerleşmesini, emeklerinin karşılığını almasını isteriz. Ancak laboratuvarda ilk deneyini yapan, bir kitabı bitirmenin sevincini yaşayan, sahneye çıkıp şiir okuyan ya da arkadaşının zor gününde yanında duran bir öğrencinin kazandıkları da küçümsenemez. Hayat, insana yalnızca doğru cevapları değil, doğru soruları sormayı da öğretir.
Cansever’in mimarlığa bakışında mekânın insan hayatıyla ilişkisi önemli bir yer tutuyor. Bu düşünce okul için de geçerli. Kütüphanesi kullanılmayan, laboratuvarında deney yapılmayan, koridorlarında öğrencilerin emeğine yer verilmeyen bir okulun bazı imkânları olsa bile eksik bir yanı kalır. Bir okulun duvarları kadar o duvarların arasında yaşananlar da önemlidir. Bazen bir resim sergisi, bazen öğrencilerin hazırladığı küçük bir deney, bazen de bahçeye dikilen bir fidan o binaya bambaşka bir anlam kazandırır.
Bu hayatın merkezinde öğretmen vardır. Fakat bütün bu emeğin bir yön ve ortaklık kazanması için okul müdürünün sorumluluğu da büyüktür. Müdürlük, yalnızca yazışmaları takip etmek, toplantılara katılmak, günlük işleri yürütmek değildir. Bir okulun havasını belirlemek, öğretmenin çalışma isteğini korumak, öğrencinin sesini duymak ve velinin güvenini kazanmak da bu görevin içindedir.
Bir okul müdürü bazen bir öğretmenin önündeki engeli kaldırarak, bazen bir öğrencinin fark edilmeyen ihtiyacına yetişerek, bazen de kimsenin kolay kolay cesaret edemediği bir işe öncülük ederek okulun geleceğine yön verir. İyi bir müdür, okulunda yalnızca düzen aramaz; heyecan, güven ve çalışma azmi de oluşturur. İnsanları dinler, fikirlerine değer verir, emeği görünür kılar. Bir okulun başarısını kendi adıyla değil, öğretmenlerinin ve öğrencilerinin kazandıklarıyla ölçer. Çünkü okulun gelişmesi, bir kişinin gayretinden çok, o gayretin etrafında birleşen insanların eseridir.
Bir de çocuklarımıza hangi mirası bıraktığımız meselesi var. Onları bilimle, teknolojiyle, sanatla buluşturmak zorundayız. Dünyadaki gelişmeleri takip etmelerini, yeni şeyler denemelerini, üretmelerini istiyoruz. Fakat kendi tarihini, dilini ve kültürünü tanımayan bir neslin de bir tarafı eksik kalır. Geçmişini bilmek, geçmişte yaşamak değildir. Nereden geldiğini bilen insanın nereye gideceğine karar vermesi daha kolaydır.
Cansever’in kitabını bitirdiğimde aklımda kalan düşünce buydu: Bir yapıyı değerli kılan yalnızca görünüşü değil, insana ve hayata kattıklarıdır. Okullarımız için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Güzel binalar yapalım, sınıflarımızı donatalım, bahçelerimizi düzenleyelim. Ama bütün bunların içinde insanı unutmayalım.
Çünkü okul, bir öğrencinin yalnızca gençlik yıllarını geçirdiği yer değildir. Orada kurduğu dostluklar, karşılaştığı insanlar, edindiği alışkanlıklar ve öğrendiği değerler hayatının geri kalanına eşlik eder.
Belki de bir medeniyetin ilk dersi, bir okulun kapısından içeri girildiğinde başlar. O derste yalnızca kitaplar açılmaz; hayata, insana ve geleceğe dair bir anlayış da şekillenir.
*Bir okulun en büyük eseri binası değil, yetiştirdiği insandır.*
