Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk siyasi partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), 103 yıl önce bugün kuruldu.
Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde kurulan partinin kuruluş dilekçesi, 9 Eylül 1923’te İçişleri Bakanlığına sunuldu. “Halk Fırkası” adıyla siyasi yaşamına başlayan partinin ilk genel başkanı Mustafa Kemal Atatürk, ilk genel sekreteri ise Recep Peker oldu.
CHP, siyasi kökenini Milli Mücadele döneminde işgale karşı oluşturulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’ne dayandırdı. Parti, 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde gerçekleştirilen Sivas Kongresi’ni ilk kurultayı olarak kabul etti.
ATATÜRK PARTİ KURMA DÜŞÜNCESİNİ 1922’DE AÇIKLADI
Mustafa Kemal Atatürk, 6 Aralık 1922’de basına verdiği demeçte, halkçılık ilkesine dayanan ve “Halk Fırkası” adını taşıyan bir siyasi parti kurma düşüncesini kamuoyuna açıkladı.
Atatürk, kurulacak partinin toplumun bütün kesimlerini kapsamasını ve yeni devletin çağdaşlaşma hedeflerine öncülük etmesini amaçladı. Ardından ülke genelinde geziler düzenleyerek kurulacak siyasi yapıya ilişkin görüşleri dinledi.
Partinin programının temelini oluşturan “Dokuz Umde” ise 8 Nisan 1923’te yayımlandı. Bu metinde egemenliğin millete ait olduğu vurgulanırken ekonomik kalkınma, eğitim, güvenlik ve devlet yönetimine ilişkin hedeflere yer verildi.
CUMHURİYET İLAN EDİLMEDEN ÖNCE KURULDU
Halk Fırkası’nın kuruluş dilekçesi 9 Eylül 1923’te verilirken partinin kuruluşu, Cumhuriyet’in 29 Ekim 1923’te ilan edilmesinden yaklaşık bir buçuk ay önce gerçekleşti.
Parti grubu, 29 Ekim’de Cumhuriyet’in ilan edilmesi ve Mustafa Kemal Atatürk’ün Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçilmesi sürecinde belirleyici rol üstlendi.
Halk Fırkası, 1923’te gerçekleştirilen seçimlerin ardından oluşan İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisinde iktidar partisi olarak yer aldı.
PARTİNİN ADI İKİ KEZ DEĞİŞTİ
Parti, kuruluşundan sonra iki kez isim değiştirdi. “Halk Fırkası” olan adı, 10 Kasım 1924’te “Cumhuriyet Halk Fırkası” olarak değiştirildi.
1935 yılında düzenlenen kurultayda ise “fırka” sözcüğünün yerine “parti” ifadesi kullanıldı ve siyasi oluşum bugünkü “Cumhuriyet Halk Partisi” adını aldı.
ALTI OKUN TEMSİL ETTİĞİ İLKELER
CHP’nin simgesi olan altı ok; cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve devrimcilik ilkelerini temsil ediyor.
Cumhuriyetçilik, milliyetçilik ve halkçılık ilkeleri 1927’de; devletçilik, laiklik ve devrimcilik ilkeleri ise 1931’de parti programında yer aldı. Altı ilke, 1937 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle Anayasa’ya da girdi.
Partinin kırmızı zemin üzerindeki altı oklu amblemi, ilerleyen yıllarda CHP’nin temel simgesi haline geldi.
ATATÜRK’TEN SONRA İSMET İNÖNÜ GENEL BAŞKAN OLDU
Mustafa Kemal Atatürk, partinin kuruluşundan 10 Kasım 1938’deki vefatına kadar genel başkanlık görevini sürdürdü.
Atatürk’ün vefatının ardından 26 Aralık 1938’de düzenlenen olağanüstü kurultayda İsmet İnönü genel başkan seçildi. CHP, İnönü döneminde de iktidarını sürdürürken Türkiye, İkinci Dünya Savaşı yıllarını tek parti yönetimi altında geçirdi.
ÇOK PARTİLİ HAYATA GEÇİŞ
Türkiye’de çok partili siyasi hayata geçiş süreci 1940’lı yıllarda hız kazandı. Demokrat Parti’nin 1946’da kurulmasının ardından aynı yıl yapılan genel seçimleri CHP kazandı.
14 Mayıs 1950’de gerçekleştirilen seçimlerde ise Demokrat Parti çoğunluğu elde etti. CHP böylece 27 yıllık iktidar döneminin ardından ilk kez ana muhalefet partisi konumuna geçti. İktidarın seçim yoluyla el değiştirmesi, Türkiye’nin siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.
12 EYLÜL’DEN SONRA KAPATILDI
CHP, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından diğer siyasi partilerle birlikte kapatıldı. Milli Güvenlik Konseyi tarafından çıkarılan 16 Ekim 1981 tarihli kanunla bütün siyasi partilerin faaliyetlerine son verildi ve mal varlıkları Hazine’ye devredildi.
Eski siyasi partilerin yeniden açılmasına olanak tanıyan düzenlemenin 1992 yılında yürürlüğe girmesinin ardından CHP, 9 Eylül 1992’de düzenlenen kurultayla yeniden siyasi yaşama döndü. Kurultayda Deniz Baykal genel başkanlığa seçildi.
CUMHURİYET TARİHİNİN TANIKLARINDAN BİRİ
Kuruluşundan bu yana tek partili dönemden çok partili hayata geçişe, askeri müdahalelerden anayasa değişikliklerine ve seçimlere kadar Türkiye’nin siyasi tarihindeki pek çok gelişmeye tanıklık eden CHP, 9 Eylül 2026 itibarıyla 103’üncü kuruluş yıl dönümüne ulaştı.
Mustafa Kemal Atatürk tarafından kurulan parti, 103 yıldır kullandığı altı oklu amblemiyle Türkiye’nin siyasi yaşamındaki faaliyetlerini sürdürüyor.
