Bir yaban öküzü sürüsü düşünün… Uçsuz bucaksız düzlüklerde, kalabalık ve güçlü bir sürü. Sayıları o kadar fazladır ki hiçbir aslan onlara kolay kolay yaklaşamaz. Çünkü öküzler birlikte hareket ettiklerinde güçlüdür; birbirlerini koruduklarında yenilmezdir.

Ancak aslanlar açtır. Güçleri yetmediğinde saldırmaktan vazgeçmek yerine başka bir yol ararlar. Bir gün yaşlı, topal bir aslan sürünün karşısına çıkar. Öfkeli değildir, tehditkar da görünmez. Aksine, barıştan söz eder. Sürüye bir teklifte bulunur: “Biz sizinle kavga etmek istemiyoruz. Ancak içinizdeki sarı öküz bizi çok rahatsız ediyor. Onu bize verirseniz bir daha hiçbirinize dokunmayız.”

Sürü düşünür. Barışın bozulmaması, rahatlarının kaçmaması için sarı öküzü teslim etmeye karar verir. İçlerinden yalnızca yaşlı ve tecrübeli bir öküz itiraz eder: “Onu verirsek yarın başka birimizi isterler. Çünkü mesele sarı öküz değil, bizim birliğimizdir.”

Ama kimse onu dinlemez. Sarı öküz gider.
Aradan zaman geçer. Aslanlar yeniden gelir. Bu kez başka bir öküzü isterler. Ardından bir başkasını… Her seferinde yeni bir gerekçe, yeni bir bahane, yeni bir tehdit vardır. Öküzler ise her defasında aynı yanılgıya düşer. Bir kişiyi daha verirlerse geri kalanların güvende kalacağını sanırlar. Oysa aslanların iştahı, verdikleri her tavizle biraz daha kabarmaktadır. Öküzlerin gücü ise her kayıpla biraz daha azalmaktadır. Günün sonunda geriye, karşı koyacak gücü kalmayan bir sürü kalır.

Yaşlı öküz son kez konuşur: “Biz bu savaşı bugün kaybetmedik. Sarı öküzü onlara verdiğimiz gün kaybettik.”
Çünkü bazı yenilgiler, son darbeyle değil, ilk tavizle başlar.

Bu hikaye yalnızca bir sürünün başına gelenleri anlatmaz. İnsanlık tarihinin, toplumların ve güç ilişkilerinin en acı gerçeğini gözler önüne serer. Bir topluluğun gücü, yalnızca kaç kişiden oluştuğuyla değil, birbirinin hakkına ne kadar sahip çıktığıyla ölçülür. Birinin hakkı yenirken susanlar, kendi haklarının da bir gün tartışmaya açılacağını çoğu zaman düşünmez. Bugün kendilerine dokunmayan bir haksızlığı görmezden gelir, yarın aynı haksızlığın kapılarına dayanmayacağına inanırlar. Üstelik bunu çoğu zaman akıllıca bir tedbir, zorunlu bir fedakarlık ya da düzeni korumak adına yapılmış bir tercih olarak görürler.

Oysa haksızlık karşısında susmak, tarafsız kalmak değildir. Bazen haksızlığın önünü açmak, bazen de başkasına yapılanı seyrederek kendi sırasını beklemektir.
Toplumsal suskunluğun insanı nasıl bir felakete sürükleyebileceğini en çıplak haliyle anlatan eserlerden biri, Gabriel García Márquez’in Kırmızı Pazartesi romanıdır. Santiago Nasar’ın öldürüleceğini kasabadaki neredeyse herkes bilir. Pablo ve Pedro Vicario kardeşler cinayeti gizlice planlamaz; aksine, kime rastlasalar niyetlerini açıkça söylerler.Bıçaklarını hazırlar, bekleyecekleri yeri belirler ve adeta birilerinin kendilerini durdurmasını beklerler. Ama kimse gerçekten sorumluluk almak istemez.

Kimi başkasının müdahale edeceğini düşünür. Kimi haberin zaten Santiago’ya ulaşmış olduğuna inanır. Kimi de bu meselenin kendisini ilgilendirmediğini sanır. Herkes bir şeylerin farkındadır ama hiç kimse yeterince harekete geçmez.Belediye başkanı bıçakları alır ama tehlikeyi ortadan kaldırdığını düşünerek geri çekilir. Bir başkası haber vermek ister,fakat zamanında davranamaz. Bir diğeri cinayetin gerçekleşeceğine inanmak istemez. Herkesin kendince bir gerekçesi vardır.

Ve sonunda Santiago Nasar, kendisi dışında herkesin bildiği bir ölümün kurbanı olur.

Bu hikayenin en sarsıcı tarafı, cinayetin gizli saklı işlenmesi değildir. Asıl korkunç olan, herkesin gözü önünde, herkesin bilgisi dahilinde ve sessizliği eşliğinde gerçekleşmesidir. Santiago’yu yalnızca elindeki bıçaklarla saldıran iki kardeş öldürmez; onu kurtarabilecek insanların ilgisizliği, tereddüdü, ihmali ve sorumluluktan kaçışı da bu felaketin önünü açar.Marquez’in bize gösterdiği gibi…

Bir kötülüğün gerçekleşmesi için birkaç kişinin harekete geçmesi yeterlidir; ama o kötülüğün önlenememesi için onlarca insanın susması gerekir.

Şimdi iki hikayeyi yan yana koyun…
Biri, sarı öküzü korumak için sesini yükseltmeyen bir sürü; diğeri, göz göre göre gelen bir cinayeti engellemek için parmağını kıpırdatmayan bir kasaba. İlkinde korku, ikincisinde kayıtsızlık hakim.

Ama sonuç hep aynıdır. Kötülük, karşısında yeterli bir direnç bulamadığı için büyür. Bazen karşısındakiler birlikte hareket edemediği, birbirinin hakkını savunamadığı ve doğru zamanda ses çıkaramadığı için kazanır. Üstelik bu süreç bir anda gerçekleşmez. Önce küçük bir taviz istenir. Sonra o taviz normalleştirilir. İnsanlar zamanla neyin kabul edilemez olduğunu değil, neye kadar dayanabileceklerini tartışmaya başlar. En tehlikelisi de budur: Haksızlığa alışmak.

Bir süre sonra insanlar adaleti savunmayı değil, başlarına daha kötüsünün gelmemesini başarı sayar. Hakkını arayanı huzur bozan, itiraz edeni sorun çıkaran, susmayanı tehlikeli ilan ederler. Böylece haksızlık yapanın değil, haksızlığa karşı çıkanın davranışı sorgulanmaya başlanır.

Bir toplumun vicdanı tam da o noktada yara alır. Çünkü bir insanın hakkını savunmak, yalnızca o an o kişiyi korumak değildir; yarın aynı haksızlıkla karşılaşabilecek herkesin güvenliğini savunmaktır. Bugün başkasının kaybına sessiz kalanlar, yarın kendi kayıplarının karşısında da aynı sessizliği bulacaklardır.

Dayanışma, herkesin başına aynı şey geldiğinde değil, henüz yalnızca bir kişinin başına gelmişken gösterildiğinde anlam kazanır. Bir toplumun gerçek gücü, en güçlü olanını ne kadar koruduğuyla değil, en savunmasız olanının yanında ne kadar durabildiğiyle ölçülür.

Çünkü adalet, yalnızca sıra bize geldiğinde hatırlanacak bir lütuf değil, yaşamın kendisidir.
Sarı öküzü bugün verirseniz yarın hangi değerinizin isteneceğine siz karar veremezsiniz. Santiago Nasar’ın öldürüleceğini bilip susarsanız, bir gün sizin için de herkesin bildiği ama kimsenin engellemediği bir felaket kapınızı çalabilir.

Ve belki de bütün bu hikayelerin bize bıraktığı en acı ama en hayati gerçek… Bir toplum, haksızlığa uğrayanın yanında durmayı bıraktığı gün yalnızca bir insanı ya da bir değeri kaybetmez; kendi geleceğini de kaybetmeye başlar.

Çünkü bazı kötülükler, onları yapanların cesaretiyle değil, karşısında duranların sessizliğiyle büyür. Ve bazı yenilgilerin tarihi, o gün yazılmaz; ilk kez susulduğu gün başlar.

Sarı öküzü verdiğimiz gün kaybetmiştik; Santiago Nasar’ı kurtaramadığımızda ise çoktan geç kalmıştık.