ZALİM DEĞİŞTİ, ZULÜM DEĞİŞMEDİ!

Bir toplumun en büyük yenilgisi, eski efendisinden kurtulup yeni efendisinin önünde eğilmeye başlamasıdır.

Bir toplumun çöküşü, her zaman kötülüğün güçlenmesiyle başlamaz. Bazen iyiliğin susmasıyla, haksızlığın sıradanlaşmasıyla, dün kabul edilmeyenlerin bugün normal karşılanmasıyla başlar. İnsanlar bir süre sonra yanlışın kendisini değil, yanlışla yaşamayı sorgulamayı bırakır.

George Orwell’in Hayvan Çiftliği, tam da bu çürümenin hikayesidir. İlk bakışta bir çiftlikte yaşayan hayvanların mücadelesini anlatır. Oysa satırların arasında iktidarın doğasını, insanın güç karşısındaki değişimini, sömürülenlerin nasıl yeniden sömürüldüğünü ve özgürlük uğruna başlayan bir mücadelenin nasıl yeni bir esarete dönüşebildiğini görürüz.

Çünkü bazı hikayeler hayvanları anlatır; ama asıl meselesi insandır.

Özgürlük diye başlayan yolculuk

Manor Çiftliği’nde hayvanlar çok çalışıyor, az yiyiyor, emeklerinin karşılığını alamıyordu. Üretiyorlar ama refah içinde yaşayamıyorlardı. Yorulan onlardı, kazanan başkalarıydı. Hayatları, kendileri adına karar verenlerin insafına bırakılmıştı.

Sonra Koca Reis çıktı karşılarına. Onlara insanların hükmetmediği, bütün hayvanların özgür ve eşit yaşayacağı bir dünya hayalinden söz etti.

Hayvanlar inandı. Çünkü insan, en çok çaresiz kaldığında umuda sarılır. Bir gün daha adil bir hayatın mümkün olabileceğine inanmak, bazen bütün yorgunluklardan daha güçlüdür.

Ayaklandılar. Bay Jones’u çiftlikten kovdular. Yeni bir düzen kurdular ve duvara büyük bir ilke yazdılar:

Bütün hayvanlar eşittir.

Hikayenin en umutlu cümlesi, aynı zamanda en ağır sınavın başlangıcıydı.

Çünkü bir düzeni yıkmakla adil bir düzen kurmak aynı şey değildir. Bir zalimi göndermekle zulmü ortadan kaldırmak, bir devrimi gerçekleştirmekle onun değerlerini yaşatmak birbirinden bütünüyle farklıdır.

Değişim, yalnızca koltukların el değiştirmesi değildir. Asıl değişim, o koltuklarda oturanların gücü kullanma biçiminde ve toplumun o gücü denetleyebilme iradesinde ortaya çıkar.

Aksi halde dün özgürlük isteyenler, yarın başkalarının özgürlüğünü sınırlayan kişilere dönüşebilir.

İktidarın değişmeyen yüzü

Napolyon ile Snowball arasındaki mücadele, çiftliğin kaderini değiştirdi. Snowball yeni fikirler üretiyor, çiftliğin gelişmesini savunuyordu. Napolyon ise iktidarı bütünüyle elinde toplamak istiyordu.

Sonunda köpeklerini Snowball’un üzerine saldı ve onu çiftlikten kaçırdı. Ardından ortak karar alma toplantılarını kaldırdı. Hayvanların söz hakkı ellerinden alındı; yönetim tek kişinin iradesine bırakıldı.

Bundan sonra yalnızca kararlar değil, gerçekler de yönetilecekti.

Dün karşı çıkılan yel değirmeni projesi bugün savunuluyor, kurallar gizlice değiştiriliyor, yaşanan her sorunun sorumlusu olarak uzaktaki bir düşman gösteriliyordu. Yönetimin sözcüsü Squealer, her yanlışın üzerini örtecek bir gerekçe buluyordu.

Yalan tekrarlandıkça gerçek bulanıklaşıyor, korku büyüdükçe itiraz küçülüyordu.

İktidarın en tehlikeli hali, yalnızca insanları yönetmeye başladığı an değildir. Kendi çıkarını toplumun çıkarı, kendi kararını mutlak doğru, kendisine yöneltilen eleştiriyi düşmanlık olarak sunmaya başladığı andır.

Çünkü hesap vermeyen güç, zamanla kendisini hesap sorulamaz sanır. Güç yozlaştırır; mutlak güç mutlaka yozlaştırır.

Ancak burada yalnızca yöneticilerin sorumluluğundan söz edemeyiz. Bir toplumun geleceği, yönetenlerin niyetleri kadar, yönetilenlerin sorgulama cesaretine de bağlıdır. Eleştirinin susturulduğu, farklı düşüncenin tehdit sayıldığı, gerçeği söyleyenlerin yalnız bırakıldığı yerde yanlışlar kendilerine güvenli bir alan bulur.

Bir süre sonra insanlar, neyin doğru olduğunu araştırmak yerine hangi sözü söylemenin daha güvenli olduğunu hesaplamaya başlar.

İşte korkunun toplumu içeriden teslim alması …

Bir toplum ne zaman yenilir?

Hayvan Çiftliği’nin en çarpıcı taraflarından biri, hayvanların yalnızca baskı altında yaşamaları değildir. Onların zamanla baskıyı sorgulama güçlerini kaybetmeleridir.

Kurallar değişir, fakat çoğu hayvan bunu anlayamaz. Çünkü önemli bir bölümü okuma yazma bilmez; hafızaları zayıflatılmış, gerçekleri karşılaştırma imkânları ellerinden alınmıştır. Yönetim ne söylerse ona inanmak zorunda kalırlar.

Dün yanlış olan bugün doğru ilan edilir. Dün savunulan bir fikir bugün suç sayılır. Her değişiklik, ortak yarar adına açıklanır.

Böylece eşitlik, herkesin hakkını koruyan bir ilke olmaktan çıkar; güçlülerin kendi ayrıcalıklarını meşrulaştırmak için kullandığı bir söze dönüşür.

Bir toplumun en büyük tehlikesi, yalnızca yanlış bilgiye maruz kalması değildir. Doğruyla yanlışı birbirinden ayırma yeteneğini kaybetmesidir.

Çünkü gerçeği sorgulamayan insan, başkasının kurduğu dünyanın içinde yaşamaya mahkûm olur. Kendi hafızasına güvenemeyen, yaşadığı haksızlığı bile adlandıramayan kişi, hakkını aramakta da zorlanır.

Bunun ardından sessizlik gelir.

“Bana dokunmayan yılan bin yaşasın” anlayışı, kişiye kısa süreli bir güvenlik hissi verebilir. Fakat haksızlık karşısında herkes kendi sırasının gelmeyeceğine inanırsa, bir gün herkesin hakkını koruyacak ortak zemin ortadan kalkar.

Haksızlık karşısında susmak, bazen yalnızca başkasının değil, kendi geleceğinin de hakkından vazgeçmektir.

Bir toplum, yanlışın yapılmasına alıştığında yara alır; yanlışı savunmaya başladığında ise vicdanını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Emeği alınan, hayatı harcananlardır.

Bütün hikayenin en ağır yükünü Boxer taşır. Güçlü, çalışkan ve iyi niyetli bir attır. Çiftlikteki sorunların çözümünü daha çok çalışmakta arar. Kendisine sürekli aynı sözü söyler: “Daha çok çalışacağım.”

Bir de Napolyon’a duyduğu sarsılmaz güven vardır: “Napolyon her zaman haklıdır.”

Boxer’ın trajedisi başlar. O, emeğinin karşılığını alamadıkça daha fazla çalışır; gördüğü haksızlık karşısında yönetimi sorgulamak yerine kendi gayretini artırır. İyi niyeti, sorgulamayan sadakatiyle birleşince sömürünün en kolay hedeflerinden birine dönüşür.

Yel değirmenini inşa etmek için gece gündüz çalışır. Gücünü tüketir, yaralanır, yaşlanır. Ama yıllarca hizmet ettiği düzenin bir gün kendisine sahip çıkacağına inanır.

Ne var ki düzenin gözünde onun değeri, taşıdığı yük kadardır.

Çalışabildiği sürece gereklidir. Artık çalışamayacak hale geldiğinde ise bir anda gözden çıkarılır. Napolyon onu tedavi ettireceğini söyler; oysa Boxer, hayvanları kesime götüren bir işletmeye satılmıştır.

Yaşlı Benjamin gerçeği fark ettiğinde diğerlerini uyarmaya çalışır. Fakat artık çok geçtir. Hayvanlar anladıklarında araç uzaklaşmıştır.

Boxer, yıllarca hizmet ettiği yönetim tarafından bir mal gibi elden çıkarılmıştır. Çünkü Boxer yalnızca bir at değildir. Ömrünü ailesine, işine, kurumuna, ülkesine ya da inandığı bir davaya adamış; karşılığında vefasızlık görmüş herkesin simgesidir. Herkese yetişirken kendisine geç kalanların, başkalarının yükünü taşırken kendi yükü altında yalnız bırakılanların hikayesidir.

Dün çalışkanlığıyla övülen, bugün gücü tükenince unutulan insanların hikayesidir.

Bir insanın kıymeti, yalnızca üretebildikleriyle ölçülüyorsa orada vefadan söz edilemez. Sadakat, bir insanın emeğini sınırsızca kullanma hakkı vermez. İyi niyet, sömürülmenin gerekçesi olamaz.

Boxer’ın hikayesi bize çok ağır bir soru bırakır:

En çok çalışanını koruyamayan, en sadık olanını harcayan, en fazla emek verenini gözden çıkaran bir düzen kimin için vardır?

Emek kutsaldır demek kolaydır; asıl mesele emekçinin hakkını vermektir. Vefa üzerine konuşmak kolaydır; asıl mesele, bir insan artık sana fayda sağlayamadığında da yanında durabilmektir.

Bir toplumun ahlakı, güçlülerine gösterdiği saygıyla değil, güçsüzlerini nasıl koruduğuyla ölçülür.

Zalim değişti, zulüm değişmedi.

Yıllar geçer. Domuzlar iki ayak üzerinde yürümeye, insan kıyafetleri giymeye, kırbaç taşımaya başlar. Bir zamanlar karşı çıktıkları insanlarla aynı sofraya oturur, aynı çıkarları paylaşırlar.

Hayvanlar pencereden içeri baktıklarında masadaki domuzlarla insanları birbirinden ayıramazlar.

Devrim, başlangıçtaki bütün vaatlerine rağmen kendi karşı çıktığı düzenin benzerini üretmiştir.

Değişen yalnızca yöneticilerdir.

İşte Hayvan Çiftliği’nin en ağır hükmü bu. Dün zulme uğrayanın bugün zalim olması, adaletsizliğin sona ermesi değil, yalnızca el değiştirmesidir.

İktidarın başına kimin geçtiği elbette önemlidir. Ancak daha önemli olan, o gücün hangi ilkelerle sınırlandırıldığı, kime hizmet ettiği ve kim tarafından denetlendiğidir.

Adalet, bir kişinin iyi niyetine emanet edilemeyecek kadar değerlidir. Eşitlik, duvara yazılmış bir cümleden ibaret kalamayacak kadar hayati bir haktır. Özgürlük ise yalnızca kazanılacak değil, her gün korunacak bir sorumluluktur.

Kurallar herkese eşit uygulanmıyorsa, yönetenler hesap vermiyorsa, eleştiri düşmanlık sayılıyorsa ve emekçinin hakkı ayrıcalıklıların konforuna kurban ediliyorsa, orada değişimin adı ne olursa olsun adalet eksiktir.

Bir devrimin başarısı, eski yöneticilerin gitmesiyle değil, eski zulmün geri dönmemesiyle ölçülür.

Biz neyi değiştirmek istiyoruz?

Hayvan Çiftliği’ni yalnızca geçmişte yaşanmış siyasi mücadelelerin alegorisi olarak okumak, eserin uyarısını daraltmak olur. Çünkü bu hikaye, gücün bulunduğu her yerde sorulması gereken soruları önümüze koyar.

Bir kurumda, bir iş yerinde, bir siyasi yapıda ya da toplumun herhangi bir kesiminde…

İnsanlar yalnızca yönetenin değişmesini mi istiyor, yoksa yönetme anlayışının da değişmesini mi?

Adaleti yalnızca kendi sıraları geldiğinde mi savunuyorlar, yoksa başkasının hakkı yenildiğinde de aynı kararlılığı gösterebiliyorlar mı?

Eşitliği gerçekten herkes için mi istiyorlar, yoksa kendilerine daha fazla ayrıcalık tanınmasını mı bekliyorlar?

Çünkü adalet, yalnızca kendimize yapıldığında savunduğumuz bir hak değildir. Başkasına yapıldığında da karşısında durabildiğimiz ölçüde adalettir.

Eşitlik, yalnızca bizimle aynı safta duranların hakkını korumak değildir. Bize karşı çıkanların da haklarını güvence altına alabilmektir.

Özgürlük ise yalnızca bizim konuşabildiğimiz bir dünya değil, bize karşı konuşanların da korkmadan yaşayabildiği bir dünyadır.

Bir toplumun gerçek sınavı, kendisine benzeyenleri nasıl ödüllendirdiği değil; farklı düşünenlere, güçsüzlere ve itiraz edenlere nasıl davrandığıdır.

Hayvan Çiftliği’nin duvarında sonunda şu cümle kalır:

“Bütün hayvanlar eşittir. Ama bazı hayvanlar diğerlerinden daha eşittir.”

Bu, eşitliğin içinin boşaltıldığı, adaletin çıkar uğruna eğilip büküldüğü her düzen için bir uyarıdır.

Çünkü bir toplumun en büyük yenilgisi, zalimini değiştirdiği halde zulmü değiştirememesidir. Eşitliği savunduğu halde ayrıcalığa boyun eğmesi, adalet istediği halde uyuhaksızlık karşısında susmasıdır.

Zalim değişebilir. İktidar el değiştirebilir. Sloganlar yenilenebilir. Ama zihniyet değişmiyorsa, dünün zincirleri yarının ellerinde yeniden dövülür.

Bir toplum, yalnızca kötülük kazandığında değil; iyilik ona karşı çıkmaktan vazgeçtiğinde de kaybeder.