Bazen bir kelimeyi tartıştığınızı sanırsınız; oysa tartıştığınız şey bir milletin hafızası, ortak geçmişi, kültürü ve geleceğidir.

Bugün Türkiye’de yeniden gündeme getirilen “Türk mü, Türkiyeli mi?” tartışması, ilk bakışta bir kimlik ve tanımlama meselesi gibi görünebilir. Oysa meselenin derininde bundan çok daha fazlası var.

Birlikte yaşamanın adı ne olacak?
Ortak tarihimizin, ortak mücadelemizin ve ortak geleceğimizin adı hangi kavramla ifade edilecek?

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 66. maddesi açıkça şöyle der.

“Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.”

Bu ifade, bir insanın soy ağacını, kanını veya etnik kökenini tarif etmek için değil; anayasal vatandaşlık bağını ve siyasal aidiyeti tanımlamak için düzenlenmiştir. Türk üst kimliğini savunanların temel itirazı da tam burada başlar. Onlara göre “Türk”, yalnızca bir etnik kökenin adı değil; Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte hukuki ve siyasal anlam kazanmış ortak bir millet kimliğidir.

Peki, bu kimliği tartışmaya açarken hangi kültürel ve toplumsal gerçekleri göz ardı ediyoruz?

Türk kahvesi diyoruz. Türk lokumu diyoruz. Türk mutfağı, Türk müziği, Türk edebiyatı, Türk sanatı, Türk tarihi, Türk dili diyoruz. Türk bayrağı, Türk ordusu, Türk milleti, Türkiye Cumhuriyeti diyoruz. Yüzyılların birikimiyle oluşmuş bir kültürün adını kullanırken bunda bir sakınca görmüyoruz.

Peki, aynı kelime ortak vatandaşlık ve millet kimliğini ifade ettiğinde neden bu kadar büyük bir tartışmanın konusu haline geliyor?

Elbette Türk kahvesinin adından hareketle anayasal vatandaşlık tanımı yapılamaz; kültürel adlandırma başka, hukuki kimlik başkadır. Ancak bu örnekler, “Türk” kelimesinin toplumsal hafızamızda ne kadar geniş bir anlam alanına sahip olduğunu gösterir. Bir kelimenin anlamı, yalnızca sözlükte yazan karşılığından ibaret değildir; taşıdığı tarih, yaşanmışlık,hatıra ve ortak değerler de vardır. Bir milletin adı, yalnızca bir sözcük değildir; bazen bir asrın mücadelesi, bazen bir annenin duası, bazen de uğruna can verilmiş bir vatanın hafızasıdır.

Üstelik bu topraklarda farklı kökenlerden gelen insanların ortak bir mücadele verdiği gerçeğini asla inkar edemeyiz. Kürt’üyle, Türk’üyle, Laz’ıyla, Çerkes’iyle, Arap’ıyla ve daha nice farklı kültürden insanıyla bu ülkenin bağımsızlığı için omuz omuza durmuş, aynı cephede savaşmış, aynı acılara ağlamış ve aynı geleceğe umut bağlamış bir toplumdan söz ediyoruz.

Kimsenin kökenini inkar etmesine gerek yok. Kimsenin kendi dilinden, kültüründen, ailesinden ve tarihinden vazgeçmesi de istenmiyor.

Peki, farklı köklerden gelmek, ortak bir milletin parçası olmaya engel midir?
Bir insanın Kürt olmasıyla Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması, bir insanın Çerkes olmasıyla Türk vatandaşlık kimliğini taşıması neden birbirine zıt kabul edilsin?

İnsan aynı anda birden fazla aidiyete sahip olabilir. Kökü başka, kültürü başka, vatandaşlığı başka olabilir; bunlar birbirini yok etmek zorunda değildir. Çünkü ortak bir kimlik, insanların geçmişini silmek için değil, geleceğini birlikte kurabilmesi için vardır.
Diğer taraftan, “Türkiyeli” kavramını savunanların dile getirdiği kaygıları da yok sayamayız. "Türk" kelimesinin etnik çağrışımlarının bazı vatandaşlarda dışlanmışlık hissi oluşturabildiğini ifade etmeleri, üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gereken toplumsal bir meseledir.

Ancak bir kavramın bazı insanlarda farklı psikolojik çağrışımlar uyandırması, onun anayasal ve tarihi anlamını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde, anayasal bir tanımın varlığı da vatandaşların yaşadığı aidiyet sorunlarını ve hassasiyetlerini görmezden gelmek için gerekçe olamaz. Burada yapılması gereken birbirini suçlamak değil; kavramların tarihi, hukuki ve toplumsal bağlamını doğru değerlendirmektir.

Fransa’da Fransız, Almanya’da Alman, Japonya’da Japon kavramlarının vatandaşlık ve millet kimliğiyle ilişkisi tartışılırken, Türkiye’de de bu meselenin kendi tarihsel ve toplumsal koşulları içinde ele alınması gerekir. Hiçbir ülkenin modeli, kendi tarihimiz incelenmeden kopyalanamaz. Bir ülkenin adı Türkiye, resmi dili Türkçe, para birimi Türk lirası, ordusu Türk Silahlı Kuvvetleri, bayrağı Türk bayrağıdır. Bunlar tek başına anayasal tartışmanın nihai cevabı olmasa da, “Türk” kelimesinin devletin ve toplumun omurgasındaki yerini gösteren somut gerçeklerdir.

Atatürk’ün millet anlayışına baktığımızda tablo daha da netleşir.
“Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.”
“Ne mutlu Türküm diyene!” sözü de bu kapsayıcı siyasal ve toplumsal bağlam içinde değerlendirilmelidir. Buradaki esas mesele, insanlara hangi soydan geldiklerini sormak değil; hangi ortak geleceğin parçası olduklarını hatırlatmaktır.

Mehmet Akif’in İstiklal Marşı’nda dile getirdiği vatan sevgisi de bize aynı sorumluluğu yükler.
“Bastığın yerleri “toprak!’”diyerek geçme, tanı!”

İbn Haldun’un asabiyet kavramıyla anlattığı toplumsal dayanışmayı, Ernest Renan’ın millet tanımındaki "ortak hafıza" vurgusunu ve Atatürk’ün Cumhuriyet’i kurarken ortaya koyduğu iradeyi yan yana düşündüğümüzde gerçek ortaya çıkar. Bir toplumu millet yapan, yalnızca aynı coğrafyada yaşaması değil; ortak bir geçmişi sahiplenmesi, birbirinin hakkını tanıması ve geleceğini birlikte kurma iradesidir.

Bugün bizi bir arada tutan ortak değerleri neden birbirimize karşı bir tartışma ve ayrışma aracına dönüştürüyoruz?
Bir kelime üzerinden mesafe koyarken, bizi aynı sofrada buluşturan değerleri unutuyor muyuz?

Bir milleti ayakta tutan şey, insanların birbirine benzemesi değil; birbirinin farklılığına rağmen eşitliğini ve ortaklığını kabul edebilmesidir. Elbette hiçbir vatandaşın etnik kökeni nedeniyle kendisini ikinci sınıf hissetmediği, dilinden veya kimliğinden dolayı dışlanmadığı bir Türkiye hepimizin ortak sorumluluğudur.
Fakat eşit vatandaşlık arayışı, ortak tarih ve millet bilincini değersizleştirmek zorunda değildir. Farklılıkları korumakla ortak kimliği yaşatmak birbirinin düşmanı değil, tam aksine tamamlayucusudur.

Bir ülkenin ortak kimliği yalnızca kelimelerle korunmaz; adaletle, eşitlikle, hukukla, karşılıklı güvenle ve vatandaşların birbirine duyduğu saygıyla korunur. Birlik; birilerine sus demek değil, herkesin kendisini eşit ve güvende hissedebildiği ortak bir gelecek inşa etmektir.

Tartışalım. Sorgulayalım. Tarihi de hukuku da konuşalım. Ama bunu yaparken birbirimizi ötekileştirmeyelim. Çünkü bir ülkenin geleceği, insanlarını hangi kelimeyle tanımladığından önce, onlara nasıl bir adalet ve huzur sunduğuyla belirlenir.

Ne geçmişimizi birbirimize karşı bir silaha dönüştürelim ne de geleceğimizi ayrışmanın insafına bırakalım. Çünkü bu ülkenin ihtiyacı yeni duvarlar değil, çok daha sağlam köprülerdir.