Kıymetli okurlar, bir aile albümünün iki kardeş arasında açıldığını düşünün. Bahçede kurulmuş uzun bir sofra, masanın başında anne, önünde kesilmeyi bekleyen bir pasta. Kardeşlerden biri annesinin elbisesini gösterip “Bunu bayramlarda da giyerdi,” diyor. Ötekinin gözü masanın ucundaki boş sandalyede. “Babamın yeri orasıydı,” diyor. Biraz sonra ikisi de babalarının nerede olduğunu hatırlamaya çalışıyor. Biri fotoğrafı onun çektiğinden emin, diğeri o gün işe gittiğini söylüyor. Albümün başında birkaç dakika önce yalnızca bir doğum gününü hatırlayacaklarını sanan iki kardeş, şimdi babalarının pazar günleri çalışıp çalışmadığını konuşuyor.

Bir aile albümünde herkes kendi çocukluğunun sayfasını açar. Aynı evde büyüyen iki insan bile o evin başka yerlerini hatırlar. Biri mutfak kapısının rengini söyler hemen, diğeri kapının rengini çıkaramaz ama annesinin eve kimin geldiğini ayak sesinden anladığını hatırlar. Fotoğrafın kenarında görünen bir kapı, yıllardır akıllarına gelmemiş bu küçük aile bilgisini geri getirebilir. İşin hoş tarafı, fotoğrafı çeken kişinin o kapıyı kadraja aldığını hatırlamaması bile mümkün. Belki o sırada tek derdi, pastanın önündeki çocuğun gözünü kırpmadan durmasını sağlamaktı.

Fotoğrafçı olarak beni bu durum her seferinde düşündürür. Makineyi gözüme götürdüğümde dikkatim bir yerde toplanır. Bir portrede karşımdaki insanın yüzüne bakarım. Konuşurken bakışını hangi anda kaçırıyor, bir soruya cevap vermeden önce yüzünde ne değişiyor? Deklanşöre basacağım anı bunlar belirler. Fotoğrafı o insanın yakınına gösterdiğimde ise duyabileceğim ilk cümle şudur. “Ellerini hep böyle tutar.” Ben o elleri kompozisyonun içinde görmüşümdür. Yakını, o hareketi yıllardır yemek masasında, araba kullanırken ya da bir haber beklerken görmüştür. Onun fotoğrafa getirdiği bilgi, benim çekim sırasında sahip olabileceğim bilgiden başka türlüdür.

Atölyede bir fotoğrafı birlikte incelerken de benzer bir şey olur. Diyelim ki yağmurdan sonra çekilmiş bir sokak fotoğrafına bakıyoruz. Bir öğrenci kaldırımdaki yansımayı fark eder. Bir başkası fotoğrafın kenarında, dükkânın önünde tabureye oturmuş adama takılır. “Dedem de dükkânı kapatmadan önce böyle otururdu,” der. Sonra bir bakarsınız, sınıfta birkaç kişi o adama yeniden bakıyor. Az önce gözlerinin üzerinden kaydığı bir ayrıntıda bu kez biraz daha duruyorlar. O öğrencinin dedesini tanımıyorlar elbette. Yine de adamın orada oturuşunu artık bir günün sonu olarak düşünmeye başlıyorlar. Birinin fotoğrafa getirdiği hatıra, ötekilerin dikkatini de değiştirebiliyor.

Bu yüzden kendi fotoğraflarım gösterilirken insanların ilk cümlesini duymayı severim. Fotoğrafın nerede çekildiğini, o sırada ne düşündüğümü hemen anlatırsam onların bakışını da kendi hikâyeme çekebilirim. Biraz bekleyince karşımdaki insanın gözüne ilk neyin iliştiğini öğreniyorum. Bazen bana son derece sıradan gelen bir ayrıntıdan söz ediyor. Böyle anlarda fotoğrafı çekerken gördüğüm şeyle, çektiğim fotoğrafta sonradan görebileceğim şey arasında hâlâ bir mesafe olduğunu anlıyorum. Yıllardır fotoğraf çekiyorum ve kendi karelerime başkasının işaret ettiği yerden tekrar bakmak hâlâ hoşuma gidiyor.

Üstelik bir fotoğrafa bakan kişi değişmese bile bakış değişebiliyor. Yirmi yaşında elinize aldığınız bir aile fotoğrafında önce kendinizi bulursunuz. Saçınıza bakar, üzerinizdeki gömleği hatırlar, yanınızdaki kuzeninizle neden güldüğünüzü çıkarmaya çalışırsınız. Yıllar sonra aynı kareyi elinize aldığınızda annenizin o gün kaç yaşında olduğunu hesapladığınızı fark edersiniz. Belki fotoğraftaki yaşına siz de gelmişsinizdir. Çocukken size her işi kolayca hallediyor gibi görünen kadının o sofrayı kaç kişiye hazırladığını ilk kez düşünürsünüz. O gün masaya kimin su taşıdığını, tabakları kimin topladığını merak edersiniz. Çocukken pastanın başında başlayan hatıranız, yıllar sonra mutfağa kadar uzanır.

Bir aile fotoğrafına beraber bakmanın en güzel yeri de belki burası. Başkasının hatırladığı bir ayrıntı, kendi geçmişimizde hiç uğramadığımız bir yere götürebiliyor bizi. Her şeyi birimiz biliyormuşuz gibi konuştuğumuzda o ihtimali kaçırıyoruz. Üstelik hatıraların birbirini tutmadığı yerde de konuşmaya değer bir şey var. Boş sandalyeye bakan kardeş, babasının o gün işe gittiğini sanırken öteki makinenin arkasında onun olduğunu düşünüyor. İkisi de aynı adamı özlüyor. Biri onu sofradaki yerinden, öteki aileyi bir araya toplayıp “Biraz daha yaklaşın,” deyişinden hatırlıyor.

Evde uzun zamandır açmadığınız bir albüm varsa, bir gün yanınıza o fotoğraflardan birinde bulunan birini alıp bir sayfa açın. Tarihi bulmaya çalışmadan önce ona karede gözünün ilk nereye gittiğini sorun. Belki sizin yıllardır annenizin elbisesine baktığınız yerde o, masanın altında duran bir çift terliği gösterecek. “Onları hatırlıyor musun?” diyecek. Siz terlikleri hatırlamayacaksınız belki. Ama kime ait olduğunu söyleyince, o kişinin evin içinde yürüyüşü birden aklınıza gelecek.