GONCAGÜL KONAŞ
Bitlis’in Ahlat ilçesinde yer alan ve “Dünyanın en büyük Müslüman Mezarlığı” olarak bilinen Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı, yürütülen arkeolojik kazı ve restorasyon çalışmalarıyla tarihî derinliğini gün yüzüne çıkarıyor. Sanat Tarihçisi Cemil Gürbüz, bugüne kadar 9 bini aşkın mezarın tespit edildiği alanda, Selçuklu'dan Osmanlı'ya uzanan geniş bir tarihî katmanın izlerini taşıdığını belirtti. Gürbüz, şahideli mezar taşlarından Orta Asya etkili oda mezarlara, taş süslemelerinden toplumsal statü izlerine kadar pek çok detayın bu mezarlığı bir açık hava müzesine dönüştürdüğünü söyledi.
“BU MEZARLARIN TAMAMI MÜSLÜMAN MEZARIDIR”
Cemil Gürbüz, “Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı 210 dönüm alan üzerinde bugüne kadar yaklaşık 9 binin üzerinde mezar tespit edilmiştir. Bu mezarların tamamı Müslüman mezarıdır.” dedi. Mezarlığın, dünyanın en büyük Müslüman mezarlıklarından biri olduğunu vurgulayan Gürbüz, üç farklı gömü şekli tespit edildiğini belirtti.
“Şahideli mezar dediğimiz mezarlarımız var. Şahidesiz mezarlarımız var. Bir de akıt denilen, oda mezar şeklindeki, Orta Asya’dan gelen kurgan geleneğinden gelen mezarlarımız mevcut.” diyen Gürbüz, özellikle şahideli mezar taşlarının Ahlat Taşı’ndan yapıldığını ve bu taşların dış yüzeyinde ustanın, iç yüzeyinde ise meftunun bilgilerine yer verildiğini anlattı.
Mezar taşlarının estetik yönüne de dikkat çeken Gürbüz, “Taşların özelliğinden kaynaklı, ilk çıkarıldığında yumuşak oldukları için oldukça kolay işlenebiliyor. Bu nedenle bitkisel ve geometrik süslemeler oldukça fazladır.” ifadelerini kullandı.
“EN ESKİ MEZAR 1158 TARİHLİ”
Gürbüz, mezarlıkta en eski mezarın 1158 tarihli olduğunu ve yaklaşık bin yıllık bir geçmişe sahip olduğunu belirtti. “Selçuklu, Artuklu, Karakoyunlu, Akkoyunlu beyliklerinden, daha sonra Osmanlı döneminden mezarların olduğunu biliyoruz, tespit ettik.” dedi.
Mezarlığın herhangi bir savaşa ait şehitlik olmadığına da açıklık getiren Gürbüz, “Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde Ahlat, 300 bin nüfuslu bir bilim ve kültür şehri olarak geçiyor. Böyle büyük bir yerleşim yerinde bu büyüklükte bir mezarlığın olması gayet olağan.” ifadelerini kullandı.
Mezar taşlarının büyüklüğünün, gömülen kişinin sosyal statüsünü yansıttığını söyleyen Gürbüz, “En uzun mezar taşımız 3,5 metre boyunda ve bir kadıya ait olduğu biliniyor.” dedi.
“DÜNYANIN EN BÜYÜK TÜRKİSTAN MEZARLIĞI”
Kazı ve restorasyon çalışmalarının sürdüğünü belirten Gürbüz, taşların yüzeyinde oluşan likenlerin temizlendiğini ve yeni mezarların da toprağın altından çıkarıldığını söyledi. Mezarlığın dış kısmında da kazıların devam ettiğini belirten Gürbüz, “Emir Bayındır Kümbeti’nde ve hemen mezarlığın dış tarafında dönemleri ortaya çıkarmak için çalışmalar sürüyor.” dedi.
Ziyaretçiler için yapılan altyapı çalışmalarına da değinen Gürbüz, “Şu an buraya güzel bir karşılama merkezi yapılıyor. Otopark, mescit, hediyelik eşya dükkânları gibi olanaklar olacak.” diye konuştu.
Oda şeklindeki mezarların bazıları hakkında ise yeterli bilgiye ulaşamadıklarını dile getiren Gürbüz, “Belki onlar İslami değil, daha öncesine ait olabilir. Ama maalesef herhangi bir bilgi bulunamıyor. Mezarlarda iskelet de çıkmıyor. Her dönemde mezar soygunculuğu olduğu için boşaltılmış olabilir.” ifadelerini kullandı.
“YILDA 180 BİN TURİST AĞIRLIYOR”
Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nın yoğun ilgi gördüğünü belirten Gürbüz, “2024 yılında 180 bin turist geldi. Bu yıl da ilk 6 ayda 90 bin civarında ziyaretçimiz oldu.” dedi.
“RUSLAR TAŞLARI ORDU SANMIŞ”
Tarihî bir anekdot da paylaşan Gürbüz, 1993 Harbi sırasında Rusların mezar taşlarını asker zannederek saldırdığını aktardı. “Ruslar buraya geldiklerinde akşam gelmişler ve bu mezar taşlarını gördüklerinde büyük bir ordu zannetmişler. Bu nedenle ateş açmışlar. Bugün hâlâ bazı taşlarda mermi izleri duruyor.” şeklinde konuştu.