Bu bölümde Konya geleneksel çarşı kesimi, Pazar ve zenaatkarların yer seçtiği mekanları ele alacağız.
Selçuklu şehrinde olduğu gibi, Konya Çarşısı Osmanlı döneminde de kendine has fiziki bir yapıya sahipti. Her iş kolu kendine ait bir sokak üzerinde faaliyetlerini sürdürüyorlardı. Çarşının merkezi, Kanuni Bedesteni'nden başlayarak güneye doğru uzanıp Atpazarı'na varıyordu. 19. yüzyılda çarşı, bugünkü sınırları içerisindeydi.
AZİZİYE CAMİSİ ÇEVRESİNDE BİR HANDA KONAKLAYAN KERVAN
Eski çarşıdan günümüze gelebilen esnaf ve sanatkârlar şunlardır:
Mustaflar, Çarıkçılar, Yorgancılar, Marangozlar, Demirciler, Attarlar, Tuzcular, Keçeciler, Sarraflar ve Debbağlar.
Osmanlı Döneminde inşa edilen ticaret yapılarının hiçbiri özgün durumuyla günümüze gelememiştir. 1538 tarihli dokuz kubbeli "Konya Bedesteni" de yıktırılarak yerine Sanayi Mektebi (günümüzde İl Özel İdare binası) yaptırılmıştır. Konya Çarşısı 1869 yılındaki yangından sonra Vali Tevfik Paşa tarafından, Buğday Pazarı ise 1901 yılında Vali Ferit Paşa tarafından yaptırılmıştır.
Günümüze kadar ulaşamayan ticaret yapıları ise şunlardır:
- II. Beyazıt'ın yaptırdığı Kiremitli Han,
- Behram Ağa'nın yaptırdığı Avlun Han,
- Mahmut Paşa'nın yaptırdığı Alaca Han,
- Kösem Valide Sultan'ın yaptırdığı Valide Hanı,
- Mustafa Paşa'nın yaptırdığı Bezirgânlar Hanı,
- Kethüda Aslan Ağa'nın yaptırdığı Aslan Ağa Hanı,
Bu yapılar tarihsel kaynaklarda adı geçen hanlardır. 19. yüzyılda yaptırılan Mecidiye Hanı günümüzde de kullanılmaktadır.
Nakıpoğlu Hanı da Geç Devir Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıyan hanlardandır. Geleneksel ticari dokunun önemli öğeleri olan Pazar Yerleri (Üzüm Pazarı, Ağaç Pazarı) zaman içinde yapılaşarak yok edilmiştir.
KAPU CAMİ ÖNÜNDE KURULAN ODUNPAZARI 20.YY BAŞLARINDA
20. Yüzyılın başlarında Konya şehir merkezinin bu bölümünde yer alan kentsel dokuyu oluşturan dükkânlar, genellikle tek veya iki katlı, kırma çatılı, cepheleri çıkmalı, ahşap kepenkli yapılar iken, günümüzde yapılan onarımlar, kat ilaveleri ve yeni yapılanmalarla büyük ölçüde bozulmuştur.
Günümüzde geleneksel ticari dokunun en iyi korunduğu yerlerden birisi Türbe Caddesi'nin kuzeyinde kalan kesimde yer almaktadır.
Mevlana Külliyesi, Selimiye Camii, Kapu Camii ve Aziziye Camii çevresindeki esnaf çarşıları Konya’nın en önemli ticari ve sosyal-kültürel odak noktasıdır. Osmanlı şehrinin iki temel öğesi olan cami ve pazarın, Konya’ da da fiziksel yapıya egemen iki öğe olduğu görülmektedir.
GELENEKSEL ŞEHİR DOKUSU ÖZELLİKLERİ ve Alan Kullanımları
Bu bölümde Konya tarihsel şehir dokusunun (Eski Konya) günümüzdeki durumu hakkında özet bilgiler verilecektir.
Kuzey KESİMİ / Ticari İşlevlerin Yoğun Olduğu Kesim
Alâeddin Camisini Mevlana Külliyesi'ne bağlayan Mevlana Caddesi üzeri ve İstanbul Caddesi'ne açılan adalar tamamen yenilenmiştir. Geleneksel şehir dokusu bu kesimde tamamen yok edilmiştir. Bu kesimde, Konya Merkezi İş Alanları'nın 1970 sonrasında gelişmiş önemli bir parçası olan, çok katlı (4–5) ve görece daha modern kullanımların yer aldığı ticaret alanları yer almaktadır.
Güney ve Batı Kesimler / Geleneksel Çarşı Kesimi
Alâeddin ve Mevlana Caddelerinin güneyinde, İstanbul Caddesi'nin ağırlıklı olarak doğusunda Konya’nın geleneksel çarşı ve arastaları yer almaktadır.
“Arasta Kesimi”, “Çarşı Kesimi, “Bedesten”” olarak adlandırılan bu kesimde yer alan hanların birkaçı halen niteliklerini ve mimari özelliklerini kısmen korurlarken, büyük bir kısmı ya bütüncül olarak yenilenmiş, ya da mekânsal formu ve avlusu korunarak yenilenmiştir.
TÜRBE CADDESİ 1890'LI YILLARDA
Beşik çatılı, tek katlı, kerpiç malzemeyle yapılmış ticaret yapılarında günlük ticaret (perakende) ve yer yer de toptan ticaret yapılmakta, Mevlana Külliyesi'ne yakın olan kesimlerde turizme yönelik geleneksel ticaret yaygınlaşmaktadır.
PTT, Ziraat Bankası ve Hükümet Konağı (Valilik) güneyindeki çarşı ve arastalar ağırlıklı olarak giyim-kuşam, ayakkabı ve hazır giyim üzerine yoğunlaşmıştır. Kapu Camii çevresinde kundura imalat ve tamircileri ile elektrik, yapı malzemesi satışı yapan küçük dükkânlar, derme çatma kulübeler şeklinde bulunmaktadır.
KAPI CAMİİ 19.YY SONLARI - 20.YY BAŞLARI
Geleneksel çarşıların güney kesiminde, Larende Caddesi'ne doğru ahşap ve metal el sanatları, üretim ve satış birimleri yoğunlaşmaktadır. Bu kesimdeki sokak isimleri de halen bu geleneksel nitelikteki zanaatların varlığını göstermektedir.
Doğu ve Kuzey-Doğu Kesİmler / Mevlana Küllİyesİ Çevresİ
Mevlana Külliyesi'ne doğru, İstanbul Caddesi'nin doğu ve kuzeydoğu kesimleri ile Mevlana Çarşısı çevresinde; turizme yönelik geleneksel nitelikte el sanatları (halı, kilim, bakırcı, kuyumcu, deri giyim/kuşam vb.), dinsel ağırlıklı hediyelik eşya (Mevlana ile ilgili, dinsel vd) ile otel, lokanta ve pastahaneler yer seçmiştir.
Girişi Selimiye Caddesi'nden olan Hacı Ali Ağa Han'da ise iplikçiler, kökboyacıları yer almakta, han hem üretim, hem de depolama alanı olarak kullanılmaktadır.
Selimiye Caddesi'ne açılan Piri Mehmet Paşa Sokağın kuzey cephesinde bulunan Piri Mehmet Paşa Zaviyesi 1997 – 1999 arasında Koruma Plan kararları doğrultusunda onarılmıştır.
PİRİ MEHMED PAŞA KÜLLİYESİ ÇEVRESİ ONARIM VE YAPILAŞMA ÖNCESİ (1996)
Zaviyenin yanında bulunan Hayra Hizmet Vakfı Binası’nın ilk iki katı günlük ticaret, üst katı ise kütüphanedir. Vakıf binasının doğusundaki yola cepheli tek katlı, kerpiç yapılarda, dericiler, kalaycılar faaliyet göstermektedir.
ONARIM SONRASI KÜLLİYENİN İÇ AVLUSU
Katlı otoparkın doğusunda, Mevlana Külliyesi ve Üçler Mezarlığı'nın karşısında, üst katları otel, zemin katları günlük ticaret, üst katları konut olarak kullanılan yapılar vardır. Sokullu Mehmet Paşa Sokağının geri kalan kısımlarındaki yapılar konut kullanımlıdır.
KORUMA PLANI KARARI DOĞRULTUSUNDA YAPILAŞAN PİRİ MEHMED PAŞA ÇARŞISI
MEVLANA ÇEVRESİ 19. YY SONLARINDA / (HEMEN ARKADAKİ DERGÂH YAPILARI YIKILARAK YOK EDİLMİŞTİR)
Mengüç Caddesi ve bu caddeye açılan Mimar Sinan Sokağının doğu cephesine bakan yapıların zemin katları ağırlıklı olarak günlük ticarettir. Üst katlar ise konut işlevine sahiptir. Şair Rasim Sokak ve Piri Mehmet Paşa Sokak üzerinde bulunan yapılar, ticaret merkezinin etkisi altında değildir. Bu sokaklar ve iç kısımlar, çıkmazlara cephesi olan yapılar, konut olarak kullanılmaktadır.
KAYNAKLAR
BALKAN, M, “Tarih Yazıları”, https://www.pusulahaber.com.tr/konya-surlari-ve-kapilari-5342yy.htm
ERGENÇ, Ö., 1977, “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” , Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920), I. Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi, Tebliğler, Hacettepe Üniv., Metaksan Ltd. Mat., Ank., 1980, S.107.
Eski Türkiye Fotoğrafları Arşivi (http://www.eskiturkiye.net/4098/meram-baglari-konya-1914)
https://meram.wordpress.com/anasayfa/
KARPUZ, H., 1996, “Konya Tarihi Kent Merkezinin Tarihi ve Fiziki Gelişimi”, Yayınlanmamış Araştırma, Konya.
TER, Ü., ÖZBEK, O., 2005, Kent Merkezlerinin Oluşumunda Alansal Gömülülük: Konya Tarihi Kent Merkezi, Gazi Üniv. Müh. Mim. Fak. Dergisi, Cilt 20, No 4, S. 527-536.
Tarih ve Arkeoloji WEB Sitesi, https://tarihvearkeoloji.blogspot.com/2015/08/likaonya-lycaonia-iconium-konya.html
TANKUT, G., 2007, Selçuklu Kenti, METU. (http://www.5harfliler.com/anadolu-sehirleri-nasil-turklestirildi-iconiumdan-konyaya/)
TUNÇER, M., 2006, “Tarihsel Çevre Koruma Politikaları: Konya”, Konya Büyükşehir Belediyesi, Kültür Yayınları : NO: 101, Aralık 2006.