Türk mitolojisinde ağaç, mevsimsel döngülerin ötesinde evrenin omurgasıdır. Bir ağaç türü değil ağacın kendisi kutsaldır.
Pers efsanelerinde de bahar çok önemlidir. Pers mitolojisinde bahar, kral (Cemşîd) ile gelir.
İskandinav mitolojisinde huş ağacının temsil ettiği yenilenme, arınma ve geçiş temaları, Türk mitolojisindeki Hayat Ağacı (Bay Terek, Dünya Ağacı) anlayışıyla şaşırtıcı ölçüde örtüşür.
Pers mitolojisinde bizimle ortak Nevruz vardır. Bu kez ağaçla değil de kralla ilişkilidir.
Yeniden doğuş
Türk kozmolojisinde evren üç katmanlıdır; gök, yer ve yeraltı. Bu katmanları birbirine bağlayan eksen, kökleri yeraltına uzanan, dalları göğe değen kutsal ağaçtır. Bu ağaç, yalnızca mekânsal bir bağ değil, aynı zamanda zamanın akışını ve yaşamın sürekliliğini temsil eder. İlkbahar ise bu sürekliliğin görünür hâle geldiği eşik zamandır. Tıpkı huş ağacının kışı yararak filizlenmesi gibi, Hayat Ağacı da her yıl doğanın yeniden canlanışını simgeler.
Türk mitlerinde ağacın doğumla olan bağı özellikle dikkat çekicidir. Bazı yaratılış anlatılarında ilk insanlar bir ağacın kovuğundan doğar; bazı destanlarda ise kahramanlar kutsal bir ağacın dibinde dünyaya gelir. Bu bağlamda ağaç, yalnızca yaşamı barındıran değil, yaşamı başlatan bir varlıktır. Bu özellik, Thor’un çekicinde (Mjölnir) hayat bulur. Thor çekiciyle toprağı kutsar, bereketi çağırır hatta ölü bir hayvanı diriltebilir.
Her iki mitolojide de doğa, pasif bir zemin değil, kutsal güçlerin doğrudan görüldüğü canlı bir organizmadır.
Pers mitolojisine bakıldığında Türk mitolojisiyle bir ortaklığı daha görülür, ateş.
Bahar ritüelleri
Türk topluluklarında Nevruz, yalnızca yeni yılın başlangıcı değil; doğanın, toplumun ve bireyin birlikte arındığı bir zamandır. Ateşten atlama, sinsin ateşi oyunu, eski eşyaların yakılması ve doğaya çıkma pratikleri, İskandinav dünyasındaki huş dallarıyla yapılan temizlik ritüelleriyle aynı sembolik dili konuşur.
Her iki kültürde de amaç, kışla birlikte biriken ağırlığı geride bırakmak ve yeni döngüye ‘hafifleyerek’ girmektir.
Ağaç kültü, Türk mitolojisinde koruyucu dişil figürlerle de ilişkilendirilir. Doğum, bereket ve çocukların hamisi olan Umay Ana, çoğu anlatıda kutsal ağaçla birlikte düşünülür. Bu noktada ağaç, yalnızca kozmik bir eksen değil; aynı zamanda şefkatli, besleyici ve kollayıcı bir varlık hâline gelir.
Huş ağacının ‘nazik ama dirençli’ doğasıyla bu dişil koruyuculuk arasında sembolik bir akrabalık kurmak mümkündür.
Mitolojiyi bir paragrafta yakın tarihimizden, Atatürk’le anmaya ne dersiniz?
Mehmet Fuat, 1921’de Çocuk Esirgeme Kurumu’nun kuruluşunda yer alır. Başkanlığını 27 yıl yapar. Başkanlığının 13. yılında Soyadı Kanunu çıkınca, Atatürk’ün yakınındakilerin yaptığı gibi o da soyadını Atatürk’ün vermesini ister.
Mehmet Fuat, o güne dek kurum için büyük emek harcamış, harcamaya devam edecektir. Amerika gezisinde Türklerden topladığı yardımlarla Anafartalar Caddesi’nde arsalar alıp, bugün bile kullanılmakta olan yapıları dikmek gibi pek çok hizmet yapan bu güzel insana Atatürk, soyadını Türk mitolojisinden verecektir.
O günden sonra Mehmet Fuat’ın soyadı ‘Umay’ olur.
Umay, çocukların koruyucu ruhu anlamındadır…
Mitolojilerde baharı harmanlarsak
Türk mitolojisinde ağacın karanlık ve sınayıcı yönleri de vardır. Yeraltı dünyasıyla ilişkili figürler ve kök metaforu, ağacın yalnızca yaşamı değil, ölümü ve dönüşümü de kapsadığını gösterir. Bu yönüyle ağaç, Thor’un fırtınaları gibi, düzeni korumak için yıkımı da içeren bütüncül bir güçtür. Bahar, bu bütünlüğün ‘yaşam’ tarafının öne çıktığı andır; ancak altında her zaman dönüşümün sertliği saklıdır.
Sonuçta huş ağacından Hayat Ağacı’na… Mitolojiler farklı coğrafyalarda doğsa da baharın dili ortaktır. Ağaç, ister İskandinav ormanlarında Thor’un yıldırımına eşlik etsin, ister Orta Asya bozkırlarında gökle yer arasında yükselsin, her yerde aynı şeyi fısıldar:
Yaşam döngüseldir, yenilenme mümkündür ve her bahar, kozmik düzenin yeniden kurulmuş hâlidir.
İskandinav mitolojisinde buzların çözülmesi,
Türk mitolojisinde Ergenekon’dan çıkış,
Pers mitolojisinde Nevruz ve ateşle arınma…
Hepsi aynı hakikati fısıldar aslında:
Karanlık sonsuz değildir.
Döngü sürer.
Işık geri döner.
Ankara’da Gezi Önerileri
Eminim Anadolu’nun pek çok yerinde benzer örnekler bulunacaktır ama ben en iyi bildiğimi düşündüğüm başkentten öneriler sıralıyayım…
Anafartalar Caddesi’nde yapacağını yürüyüş, Cumhuriyet’in ilk yıllarına bir zaman yolculuğu yaptırmanın yanında, Çocuk Esirgeme Kurumu yapılarının önüne geldiğinizde sizi mitolojiye götürüp, Umay Ana’yı hatırlatabilir.
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi girişindeki müze, şamanlık ile ilgili eserleri bulabileceğiniz en zengin müzelerden biridir.
Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde, binlerce yıl önce Anadolu’da yaşayanlardan hayat ağacı taşa işlenmiş, dikkatli ziyaretçilerin yakalamasını bekler.
Vakıf Eserleri Müzesi’nde hayat ağacı motifini bolca bulabilirsiniz ama ikinci katta, üzeri şeffaf koruyucu kaplı olarak yerde sergilenen kilimde, bir kilimde görebileceğiniz en büyük hayat ağacı motifini bulacaksınız.
Türk Tarih Müzesi’nde heykellerden oluşan kompozisyonlarda Türk mitolojisi örnekleri Sanatçı Alper Çınar’ın bembeyaz heykellerinde adeta canlanır.
Ankara Kulübü her sene sinsin ateşi etkinlikleri düzenler. Bu eski geleneği, etkinliğe katılarak hatta ateşin üzerinden atlayarak yaşayabilirsiniz.
Bahar geldi.
Ne acıdır ki İran bugün ateşle imtihanda…
Detaylı okumalar için
Ögel, B. (1989). Türk Mitolojisi, 2 Cilt, Altınordu Yayınevi.
Bayat, F. (2007). Türk mitolojik sistemi: Ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi, Ötüken Neşriyat.
Davidson, H. R. E. (1990). Gods and myths of Northern Europe. Penguin Books.
Demir, N. (2013), Türk Efsaneleri, 2 Cilt, Edge Akademi.
Eliade, M. (1964). Shamanism: Archaic techniques of ecstasy. Princeton University Press.
Gray, L.H. ve Moore, G.F. (1917), The Mythology of All Races, Volume VI Indian and Iranian, Marshall Jones Company.
Hekma, F. (1974). Folk Tales Ancient Persia, Caravan Books.
Hinnells, J.R. (?) Persian Mythology, https://apps.apple.com/us/app/bookey-book-ideas-for-growth/id1490069864
İnan, A. (1986). Tarihte ve bugün Şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu.
Kırkan, A ve Cengiz, Y. (2024). Mezopotamya ve İran Mitolojisi, Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
Lindow, J. (2001). Norse mythology: A guide to the gods, heroes, rituals, and beliefs. Oxford University Press.
Ögel, B. (1989). Türk Mitolojisi. 2 Cilt, Türk tarih Kurumu Basım Evi.
Page, R.I. (2009). İskandinav Mitleri, Phoenix.
Yıldırım, F. (2019). ‘Sinsin Oyunu ve Bu Oyunun Eski Türk Kültüründeki Yansımaları’, https://iupress.istanbul.edu.tr/journal/tuded/article/the-game-sinsin-and-its-old-turkic-cultural-reflections?id=268915, DOI : 10.26650/TUDED2019-0009