SİYASET TARİHİMİZİN 95 YILLIK ÇINARI: CHP

195

Mustafa Kemal Atatürk‘ün önderliğinde 9 Eylül 1923’te siyasi faaliyetlerine başladı.

Kurulduğu günden bugüne kadar Türkiye’nin siyasi tarihine yön veren Cumhuriyet Halk Partisi 95. Yıl dönümünü kutluyor. Mustafa Kemal Atatürk tarafından kurulan ve 9 Eylül 1923 yılında siyasi faaliyetlerine başlayan CHP siyasi hayatı sürecinde birçok siyasi olay ile karşı karşıya geldi.

12 Eylül Darbesi ile Bülent Ecevit’in genel başkanolduğu Cumhuriyet Halk Partisi kapatıldı; daha sonra 3821 sayılı yasaya dayanarak, kuruluşunun 69. yıldönümü olan 9 Eylül 1992 günü tekrar açıldı. İzlediği siyasetle 100. Yılına hazırlanan ve Türkiye siyasetine yön veren Cumhuriyet Halk Partisi’ni tarihçesiniderledik.

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanları

CHP, Atatürk tarafından ”Halk Fırkası” adı altında 9 Eylül 1923’de kuruldu. 20 Kasım 1923’de ”Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” Halk Fırkası bünyesine katıldı. Partinin adı 10 Kasım 1924’de ”Cumhuriyet Halk Fırkası”, 1935’de de ”Cumhuriyet Halk Partisi” oldu.

CHP’nin kurultayları ve o dönemlere ilişkin bazı siyasi gelişmeler şöyle:
2. Kurultay 15 Ekim 1927’de toplandı. Atatürk’ün ”Büyük Nutuk”u okuduğu kongrede ”Cumhuriyetçilik”, ”Halkçılık”, ”Milliyetçilik” ve ”Laiklik” partinin dört temel ilkesi olarak benimsendi. Bu kurultayda, Mustafa Kemal partinin ”değişmez genel başkanı” olarak belirlendi.3. Kurultay 10 Mayıs 1931’de yapıldı. Tüzükten ayrı bir program yapıldı. Dört temel ilkenin yanı sıra ”Devletçilik” ve ”İnkılâpçılık” da tüzük ve programına girdi. Böylece partinin simgesi ”Altı Ok”a anlamını veren altı ilke belirlendi.

Atatürk’ün ebediyete intikalinin ardından 26 Aralık 1938 tarihinde toplanan 1. Olağanüstü Kurultayda, İsmet İnönü ”değişmez genel başkanlığa” seçildi. 33 yılı aşkın bu görevi sürdürdü. İnönü’nün istifasının ardından, 14 Mayıs 1972’de ”Genel Başkanlık Seçimi Özel Kurultayı” toplandı ve Bülent Ecevit genel başkanlığa seçildi.

Milli şef” dönemi

Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı  Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938 Perşembe günü vefatından sonra TBMM 11 Kasım 1938 günü toplandı ve CHP Malatya milletvekili Mustafa İsmet İnönü toplantıya katılan 348 üyenin oybirliği ile Türkiye Cumhuriyeti’nin II. Cumhurbaşkanı seçildi. Cumhurbaşkanı İnönü hükümeti kurmakla Atatürk’ün son başbakanı Celâl Bayar’ı görevlendirdi. II. Bayar Hükümeti 11 Kasım 1938’de kuruldu ve bu hükümet 25 Ocak 1939’a kadar görev başında kaldı.

26 Aralık 1938 günü ise devletin tek partisi idarecisi ve yönlendiricisi konumunda olan CHP ilk olağanüstü kurultayını yaptı. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü bu kurultayda partinin “Değişmez Genel Başkanı” seçildi. Vefat eden Atatürk ise Ebedi Şef ilan edildi. Bu şekilde İnönü, Milli Şef oluyordu. Atatürk’ten sonra cumhuriyetin başına seçilen İnönü devletin tek partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin de başına geçmişti. Haziran 1939’da yapılan V. Olağan Kurultay’da ise parti içinde muhalefet vazifesi yapacak olan Müstakil Grup kurulması kararı alındı.

İsmet İnönü, cumhurbaşkanı ve Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı olduktan sonra 1939 yılında seçimler yenilendi. TBMM yeni dönem çalışmalarına Mart ayında başladı. 1 Eylül 1939’da Almanya,  Polonya’ya saldırdı ve II. Dünya Savaşı başladı. 

Avrupa’da Hitler Almanya’sı, Musoli’ nin İtalya’sı  ile birlikte istilaya başlamıştı. Uzak Doğu’da da Japonya bu gruba katılmıştı. Savaşın diğer tarafında ise Fransa ve İngiltere bulunuyordu. Hitler’in güçlü ordusu kısa zamanda Avrupa’yı istila etti. 

Mussolini  kendisine Afrika’yı hedef almıştı. ABD olayları uzaktan izliyordu. Ancak Japonlar 7 Aralık 1941’de ABD’nin Pearl Harbor üssüne saldırınca Amerika Birleşik Devletleri Almanya, İtalya ve Japonya’ya savaş açtı. Bu arada Almanya SSCB’ye saldırdı. Dünya adeta bir cehenneme dönmüştü. Ancak bu cehennemin ortasında, İnönü’nün deyimiyle “yangınlar içinde inleyen Asya ve Avrupa kıtalarının bitişik noktasında sessizlik yurdu” aziz vatanımızdı. Türkiye Millî Şef İnönü yönetiminde savaşın dışında durmayı başardı. Son derece başarılı bir dış politika ile Türkiye bu büyük yangının dışında kaldı.

Ortanın solu ve Karaoğlan Ecevit dönemi

18. Kurultay 18 Ekim 1966’de yapıldı. İnönü, ”ortanın solunda olmanın sosyalist parti anlamına gelmediğini” ifade ederek, ”CHP sosyalist değildir, sosyalist parti olmayacaktır” dedi. Ecevit ise ”ortanın solu, partinin sosyal yenileşme döneminin bilincine varış demektir” diye konuştu. İnönü, 1222 delegeden 929’unun oyunun alarak yeniden genel başkan oldu.

Parti meclisinde Bülent Ecevit genel sekreterliğe seçildi.Olağanüstü Kurultay (28 Nisan 1967): 18. Kurultayda partinin resmi görüşü olarak benimsenen ”Ortanın Solu” hareketinin, partide tartışma ve anlaşmazlığa neden olması üzerine olağanüstü kurultaya gidildi. Turhan Feyzioğlu ve arkadaşlarının oluşturduğu ”sekizler grubu” ortanın solu hareketine karşı çıkıyordu. İnönü, kurultayda Ecevit’ten yana tavır koydu. 30 Nisan’da, ”Sekizler” grubundakilerin de aralarında bulunduğu toplam 49 milletvekili ve senatör partiden istifa etti. Bunlar 12 Mayıs’ta Güven Partisi’ni kurdu. 2 Haziran 1968’de yapılan senato yenileme ve ara seçimlerde AP başarılı çıktı.

19. Kurultaya (18 Ekim 1968) ”Ortanın Solu” tartışmaları damgasını vurdu. İnönü yeniden genel başkan seçildi. Parti meclisi ise İnönü ile Ecevit’in birlikte hazırladığı listeden oluştu. Ecevit yeniden genel sekreterliğe seçildi. 12 Ekim 1969’daki seçimde CHP 143, AP ise 256 milletvekili çıkardı.

Kurultaya (3 Temmuz 1970) seçim sonuçları ve Ecevit-Kemal Satır ekipleri arasındaki çekişme ortamında gidildi. Parti meclisi Ecevit’in listesinden oluştu. Muhalif kanattan sadece Kemal Satır ve Kemal Demir parti meclisine girdi, ancak bir süre sonra istifa etti. İnönü ve Ecevit yeniden seçildi. 12 Mart 1971’deki askeri muhtıranın ardından AP Genel Başkanı Süleyman Demirel’in başkanlığındaki hükümet istifa etti. CHP’den ayrılan Nihat Erim hükümeti kurmakla görevlendirildi. CHP’de, Ecevit bu hükümete katılmamak, İnönü ise katılmaktan yanaydı. İsmet İnönü’nün istifasının ardından CHP’nin başına geçen Bülent Ecevit, parti kurucuları arasında yer almayan ilk genel başkan oldu.

14 Mayıs’ta, genel başkan seçimi için özel kurultay toplandı. 51 il başkanı tarafından aday gösterilen Bülent Ecevit, 913 delegeden 826’nın oyuyla seçildi. Ecevit, Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü’den sonra CHP’nin üçüncü genel başkanı oldu.

Baykal ve arkadaşları dönemi

Deniz Baykal  Cumhuriyet Halk Partisi  eski genel başkanı. Baykal 1995–1996 yılları arasında Başbakan yardımcılığı görevini yürüttü. Birçok hükûmette yer alan Baykal, 1992–Şubat 1995, Eylül 1995–1999 ve 2000–2010 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi’nin genel başkanlığını yaptı. 2002–2010 yılları arasında Ana muhalefet partisi lideri oldu.

1992 yılında tekrar kurulan CHP’nin genel başkanı seçildi. Baykal’ın genel başkanlığını yaptığı CHP, Tansu Çiller’in genel başkanlığını yaptığı Doğru Yol Partisi ile 1995 Türkiye genel seçimlerinde yarıştı ve koalisyon hükûmeti kurdu. 1995–1996 yılları arasında Başbakan yardımcısı ve Dışişleri Bakanı olarak görev yaptı.1999 Türkiye genel seçimlerin de partisi CHP yüzde10’luk seçim barajını geçemeyince istifa etmiştir. Eylül 2000 tarihinde tekrar CHP genel başkanı seçildi ve 2002 Türkiye Genel Seçimlerinde partisi ana muhalefet oldu. 2010 yılında kendisi ve başka bir CHP milletvekili içinde bulunduğu iddia edilen gizli kamera görüntülerine meydan okumak için genel başkanlık görevinden istifa etti.

Kemal Kılıçdaroğlu dönemi

Kemal Kılıçdaroğlu Cumhuriyet Halk Partisi’nin 7’inci genel başkanı. 22 Mayıs 2010 tarihinden beri CHP genel başkanlık görevini sürdürmektedir. 2002–2014 yılları arasında yapılan genel seçimlerde İstanbul 2. bölge milletvekili olarak meclise girdi. Haziran 2015 ve Kasım 2015 Türkiye genel seçimlerinde İzmir 2. bölge milletvekili olarak tekrar meclise girdi. Genel başkanlığı döneminde partisi katıldığı her seçimde ikinci parti oldu.

2010 yılında Deniz Baykal’ın genel başkanlık görevinden istifa etmesinin ardından yapılan 33. Cumhuriyet Halk Partisi Olağan Kurultayı’nda 1,189 oy alarak genel başkan seçildi.2011 Türkiye genel seçimlerinde partisinin oyunu yüzde 5,11 oranında artırdı. CHP’nin de desteklediği Ekmeleddin İhsanoğlu’nun 2014 Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kaybetmesinden sonra parti içinde kendisine karşı yöneltilen eleştiriler arttı. Aynı yıl yapılan 34. Cumhuriyet Halk Partisi Olağan Kurultayı’nda tekrar genel başkan seçildi. 16 Nisan 2017 yılında yapılan Cumhurbaşkanlığı Başkanlık Sistemine geçiş referandumunda bütün Türkiye’yi gezdi.

Hayır, cephesinin başını çeken Kılıçdaroğlu yüzde 48.80’lik bir Hayır oyu çıkmasında büyük rol oynadı. 15 Haziran 2017’de CHP İstanbul Milletvekili Enis Berberoğlu’nun MİT Tırları Davası’nda askeri casusluk yaptığı gerekçesiyle 25 yıl hapse mahkûm edilmesinin ardından Kemal Kılıçdaroğlu Ankara’dan İstanbul’a yürüyüş çağrısı yaptı. “Adalet Yürüyüşü” adı verilen yürüyüşe başladı ve İstanbul’da yaptığı büyük bir miting ile yürüyüşe son verdi.

16 Nisan referandumumdan ‘EVET’ çıkması sonucunda Cumhurbaşkanlığı Başkanlık sistemi yürürlüğe girdi. Cumhuriyet Halk Partisi 24 Haziranda yapılan tarihi Cumhurbaşkanlığı seçimine Muharrem İnce’yi kendi adayı göstererek katıldı. İnce Yüzde 32 oy aldı. Milletvekili seçiminde ise başarı sağlayamayan CHP ise yüzde 22 oy alarak 144 milletvekili ile Meclis’te 2. Parti oldu.

Cumhuriyet Halk Partisi yarın ATO Congresium’daki etkinlikle 95. Yaşını kutlayacak.