Müteveffâ ve Merhûm Kelimeleri Hakkında

4
640

Türk kültüründe ölmüş kimseler için beddua etmek geleneği yoktur.  Araplar, ölen kimse kötü birisi ise “La’netu’l-llâhi aleyh”, yani “Allah’ın la’neti onun üzerine olsun”, derler.

Türkler ölen kimsenin ardından genel olarak iyi şeyler söylerler.  Hatta, bu yüzden “Kör ölür badem gözlü olur” atasözümüz vardır. Ölen kimseyi artık tedavülden kaldırırız.

Ölen kimse halk arasında iyi bilinen bir kimse ise “Allah Rahmet eylesin”, “Allah rahmet etsin”, “Mekânı cennet olsun” denilir. Cenaze sahibine de “başınız sağulsun” yani “acılarınız hafiflesin, yaranız iyileşsin” temennisinde bulunulmaktadır.

Buradaki “baş” kelimesi  Arapça’daki “re’s” (baş, kelle) değildir. Baş, Yunus Emre’nin ilahisinde geçen “Derviş bağrı baş gerek” dizesindeki “baş” kelimesidir. Derviş, Allah aşkıyla coşar, göğsüne o şevkle tırnaklarını geçirir ve göğsünü şerha şerha, baş baş edermiş. İşte Yunus, dervişi göğsü yaralı, baş baş olmuş bir kişi olarak tarif ediyor. Biz bu duayı tamamen esas  anlam zemininden çıkararak “Aileniz başsız kalmasın” şeklinde söyler olmuşuz.

Ölen kimse Müslüman fakat çevresinde çok sevilmeyen, çevresini herhangi bir şekilde rahatsız etmiş bir kimse ise onun için de “Allah taksirâtını affetsin” denilir. Açıkça bazı kusurlarını duyduk, biliyoruz ama Allah affedicidir, Allah affeder inşallah” denilmektedir. Bazıları bu inceliğe dikkat etmeden tamamen “Allah rahmet eylesin” anlamında çok iyi bilinen bir kişi için de “Allah taksiratını affetsin” diyebilmektedir.

Ölen kimse Müslüman değilse onun için “Toprağı bol olsun”denilir. Bu “toprağı bol olsun”  deyiminin de  ayrı bir anlamı var. Belki de insanların eşyalarıyla gömüldüğü devirlerde kurgan veya höyükler için toprağın bol olması da çok anlamlı idi. Ama günümüzde hiçbir şekilde Müslüman bir kimse için bu deyimi kullanmamak gerekir.

Ölen gayrımüslimden söz edilirken “müteveffa” denilir, “merhûm” denilmez.  Aynı şekilde ölen bir Müslüman için “müteveffa” denilmesi de yakışık almaz. Müteveffa J. Kenedy, Müteveffa G. Noradunkiyan,  Merhum İsmet İnönü, Merhum Fevzi Çakmak.  Arşiv belgelerinde bu ayırım konusunda her zaman bu titizliğin gösterilmediğini de eklememiz gerekir. Ancak günümüzde bu konuda daha titiz davranılmaktadır.

Osmanlı döneminde bir Hıristiyan padişaha bir mektup veya ferman gönderileceği zaman onunla ilgili elkab uzun uzun yazılır, ismi eklenir ve isimden sonra gelen dua kısmında ise “Hutimet avâkıbuhu bi’l-hayr” diye dua edilirdi. “Allah O’nun akibetini hayır ile tamamlasın” duasında da şu andaki tuttuğu yolun çok sağlam olmadığı ama doğru yola girmesinin umulduğu belirtilmektedir. Ancak ölmüş olan bir gayrımüslim için müteveffa kelimesi yanında “hâlik olan”, yani  “Müslüman olamadan yok olup giden” şeklinde bir ifade kullanılırdı. Şer’iye Sicil kayıtlarında bunun birçok örneğini görürüz.

Binlerce yıllık Türk kültür tarihi içerisinden gelen örf ve adetlerimize saygı göstermek ve kimin arkasından nasıl dua yapılacağını bilmek önemlidir. 

4 YORUMLAR

  1. Ölen kimse Müslüman değilse onun için “Toprağı bol olsun”denilir. Bu “toprağı bol olsun” deyiminin de ayrı bir anlamı var. Belki de insanların eşyalarıyla gömüldüğü devirlerde kurgan veya höyükler için toprağın bol olması da çok anlamlı idi. Ama günümüzde hiçbir şekilde Müslüman bir kimse için bu deyimi kullanmamak gerekir.

  2. Ölen gayrımüslimden söz edilirken “müteveffa” denilir, “merhûm” denilmez. Aynı şekilde ölen bir Müslüman için “müteveffa” denilmesi de yakışık almaz. Müteveffa J. Kenedy, Müteveffa G. Noradunkiyan, Merhum İsmet İnönü, Merhum Fevzi Çakmak. Arşiv belgelerinde bu ayırım konusunda her zaman bu titizliğin gösterilmediğini de eklememiz gerekir. Ancak günümüzde bu konuda daha titiz davranılmaktadır.

  3. Toprağı bol olsun kullanımını hiç böyle düşünmemiştim. Sayenizde öğrenmiş olduk hocam. Teşekkür ederiz. Allah’a emanet olun, sağlıcakla kalın, hayırlı günler.

    • Ölmüş Osmanlı padişahları için kullanılan, “Tâbe serâhu” yani ” Toprağı iyi, temiz olsun, kutlu olsun” dua cümleciğini de bu bağlamda değerlendirmem gerekirdi. Demek ki kelime son devirlerde anlam kaymasına uğradı.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz