İngiltere ile Musul Sorunu Yaşanırken Şeyh Sait Ayaklanma Başlattı

seyh-said-in-yakalanmasiLozan Konferansı’nda, Musul sorununun çözümlenememesi ve çözümün Türkiye ile İngiltere’ye bırakılması sonrasında, Doğu illerinde ardı ardına ayaklanmalar baş gösterdi. Lozan Barış Antlaşması’nın yürürlüğe girdiği 6 Ağustos 1924 tarihinin ertesi günü 7 Ağustos’ta Nasturi ayaklanması çıkarıldı ve 28 Eylül 1924 günü tamamen bastırıldı.

Birkaç ay geçmişti ki 13 Şubat 1925’te BU KEZ Şeyh Sait ayaklanması başladı. Sonra Reçkotan ve Roman ayaklanmaları baş gösterdi. 1925’te Sason ayaklanması, 16 Mayıs 1926 günü de 1. Ağrı ayaklanması çıktı. İşte bu ortamda Musul konusunda 5 Haziran 1926’da bir anlaşmaya varıldı. Buna göre Türkiye, Musul petrollerinin gelirinden 25 yıl süreyle yüzde 10 pay almayı kabul ederek, haklarından vazgeçti.

MUSUL SORUNUNUN LOZAN'DA COZUMLENEMEMESI SONRASINDA CESITLI ZAMANLARDA DOGU ILLERINDE AYAKLANMALAR BAS GOSTERDI. UGUR MUMCU'NUN ''KURT-ISLAM AYAKLANMASI'' KITABINDA YER ALAN BU FOTOGRAFTA, BUNLARDAN EN BUYUGU OLAN ''SEYH SAIT AYAKLANMASI''NI CIKARAN VE 15 NISAN 1925'TE YAKALANAN SEYH SAIT (ONDE OTURAN BEYAZ SAKALLI) GORULUYOR. (ANADOLU AJANSI) (20030414)
MUSUL SORUNUNUN LOZAN’DA COZUMLENEMEMESI SONRASINDA CESITLI ZAMANLARDA DOGU ILLERINDE AYAKLANMALAR BAS GOSTERDI. UGUR MUMCU’NUN ”KURT-ISLAM AYAKLANMASI” KITABINDA YER ALAN BU FOTOGRAFTA, BUNLARDAN EN BUYUGU OLAN ”SEYH SAIT AYAKLANMASI”NI CIKARAN VE 15 NISAN 1925’TE YAKALANAN SEYH SAIT (ONDE OTURAN BEYAZ SAKALLI) GORULUYOR. (ANADOLU AJANSI) (20030414)

Şeyh Sait, Ağustos 1924’te Erzurum’da Cibranlı Halit Bey ve Mutki Aşireti Reisi Musa Bey ile yapılan toplantıda “Kürt İstiklal Cemiyeti” başkanlığına seçildi. Gazeteci Yazar Uğur Mumcu, “Kürt İslam Ayaklanması” adlı kitabında; ayaklanmanın, (Nevruz günü de olan) 21 Mart 1925 olarak belirlenen tarihten önce çıkarıldığını yazıyor. Şeyh Sait’in, 300 atlı ile kardeşi Abdurrahim’in, Genç (Bingöl) ilinin Ergani ilçesine bağlı Eğil bucağının Piran köyündeki evinde olduğu sırada; jandarma birliği, haklarında tutuklama kararı bulunan birkaç eşkıyanın kendilerine teslim edilmesini ister. Şeyh Sait ve Şeyh Abdurrahim, bu kişileri teslim etmezler. Jandarma teğmenleri Mustafa ve Hasan Hüsnü’nün ısrarı üzerine, Şeyh Abdurrahim, adamlarına ateş açtırır ve iki teğmeni tutsak alır. 13 Şubat 1925 günü bu olayla başlayan ayaklanma kısa sürede büyür. Şeyh Sait, Genç, Maden, Siverek ve Ergani’yi ele geçirip Diyarbakır’a ilerler.

Hükümet 21 Şubat’ta doğu illerinde sıkıyönetim ilan eder. Ayaklanmanın bastırılamaması üzerine Başbakan Fethi (Okyar), 3 Mart’ta istifa eder ve İsmet Paşa’nın (İnönü) kurduğu yeni hükümet, 4 Mart’ta güvenoyu alır ve aynı gün Takriri Sükûn Kanunu çıkarılır.

seyh-saitin-yakalandigina-iliskin-aa-bulteniAyaklanmacılar, 7 Mart’ta kuşattıkları Diyarbakır’dan, kentteki direniş karşısında çekilmek zorunda kalırlar. 26 Mart’ta da ayaklanmacılara karşı başlatılan toplu saldırı sonrasında üstünlüğü ele geçiren ordu güçleri, 15 Nisan’da Şeyh Sait’i yakalarlar. Anadolu Ajansı’nın “15 Nisan 1925” tarihli haberinde, Şeyh Sait ve adamlarının, Genç’in kuzeyinde sıkıştırıldığı, doğuya doğru kaçmak isterken, Varto güneyinde yakalanarak Varto’ya gönderildiği belirtilir.

Ayaklanmanın mayıs ayında tamamen bastırılmasından sonra, Diyarbakır’da görevlendirilen Şark İstiklal Mahkemesi, yargılama sonunda Şeyh Sait ve 46 adamını 28 Haziran 1925’te idamla cezalandırır. Cezalar bir gün sonra yerine getirilir.

Eski Genelkurmay Başkanı Emekli Orgeneral İlker Başbuğ da önceki gün “15 Temmuz Öncesi ve Sonrası” kitabının imza töreninde, Lozan görüşmeleri ile Musul’un hiçbir ilgisi bulunmadığını belirterek, “13 Şubat 1925’te yaşanan Şeyh Sait İsyanı olmasa idi, belki Musul ve Kerkük konusunun Türkiye açısından farklı sonuçlanabileceği”ne dikkatleri çekmişti.

PAYLAŞ
Önceki İçerikObeziteye karşı bisiklet
Sonraki İçerikKonutlar rahat satılıyor
Safa Tekeli
Nokta Haftalık Haber Dergisi'nde 1982'de (1 yıl) başladı heyecanlı serüven; askerlik sonrası Anadolu Ajansı (1985) 25 yıl ve 2011'de Gaziantep'te Telgraf gazetesinde (1 yıl) Genel Yayın Koordinatörlüğü sonrasında, Arkadaş Yayınları'nda 2011'den bu yana editörlük ve şimdi Sonsöz... Serüven tüm coşkusuyla devam ediyor...