Kızıldereli müzesi

0
93

Kuzey Doğu Asya’dan eski zamanlarda ABD’ye gittikleri ileri sürülse de, ABD’nin eski yerleşik kabilesi olan Kızılderili’lerin tarihleri, gelenekleri ve yaşamları başlı başına binlerce eseri dolduracak özelliklere sahip bulunmaktadır.

Tarih kadar eski bir geçmişi bulunan Kızılderililer, acı ve tatlı köklü geçmişleri ve hayata ve tarihe damgasını vuran yaşam tarzları ile hep gündemde kalmışlar.
Derileri kızıl,saçları siyah ve uzun , yüzleri savaşçıl ve gözleri kendine özgü çekik , dik duruşlu ve keskin bakışlı ,boylu boslu, güçlü ve dirençli “Rüzgârı estiği gibi, kadını olduğu gibi kabul edeceksin,/Dur! dinle,hep konuşursan hiçbir şey duyamazsın” diyen , erkeklerde ve kadınlarda saç kesme adeti bulunmayan,toprağına bağlı bir kavim olan Kızılderili’lerle ilgi olarak,Orta Asya’da ve özel olarak Kırgızistan bölgesinde ve ABD Indiana bölgesinde 90’lı yıllardan itibaren araştırmalarda bulundum. Edindiğim ilginç bilgileri okuyucu ile paylaşmak istedim.
Bilgi ve belgeler paylaşıldıkça insanlararası diyalog daha da güçlenmekte ve benliği gelişmekte, farklı fikirlerin,görüşlerin ve düşüncelerin yerini ortak değerler almaktadır. Araştırmalar, gözlemler ve belgeler tarihin derinlikleri ışık tutarak günü ve geleceği aydınlatmaktalar.
1994 yılında gittiğim, 1820 ‘de kurulmuş olan ABD Indiana (Bloomıngton) Devlet Üniversitesi bölgesinde araştıma ve incelemelerde bulundum. İndiana Üniversitesi ile T.C.Kültür ve urizm Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü işbirliğinde Indiana Üniversitesi salonlarında Türk El sanatları Sergisi düzenlendi. Anadolu kültür ve sanat eserleri altı ay süreyle izleyicilerle buluştu.
Teşhir edilen 600’den fazla el yapımı eserlerle ile ilgili sanatkârlar, sergi salonlarında uygulamalar yaparak sergiye renk kattılar. Hattatların, kök boya halı ve kilim dokuma sanatkârları, çini sanatı ustalarının uygulamaları büyük ilgi ve heyecan yarattı ve binlerce insan tarafından aylarca ilgiyle izlendi ve anlatıldı.
Bir yıl önce tüm ABD kentlerine ilanlar ve broşürlerle duyurulan sergiyi öğrenen kültür, tarih ve sanat meraklıları, ellerinde tanıcı broşürlerle sergiyi gezdiler, uzmanlardan bilgi aldılar,zanaatkârların uygulamalarını izlediler ve siparişler verdiler. Sergiden sonra izleyicilerin evleri Türk halısı, kilimi, çinisi, hat ve tezhipi,gümüş telkâri işleri, bastonları, ahşap Maraş işleri Vb. eserlerle adeta dolup taştı. Sergide yer alan el sanatları, İndiana Üniversitesi arşivlerine Prof.Henri tarafından yıllarca süren bir emek ve ilgi sonucunda kazandırılmış. Ankara’da 1993 yılında yapılan ” İpek Yolu Kongresi”nde, Prof.İlhan Başgöz’e, Prof.Pertev N.Boratav’a ve Prof.Henry’e “Türk Kültürüne Üstün Hizmet Ödülü “verildi.
İndiana Üniversitesi halk bilimi öğretim üyeleri Prof.Dr. İlhan Başgöz ile Prof. Dr. Henry Glassie bu çalışmalara öncülük ettiler. Çok değerli yardımları ve büyük katkıları oldu. Bilim adamları ile Kültür Müstaşarı Prof.Dr. Emre Kongar’ın Konferanslarını binlerce bilim adamı ve sanat sever ilgi ve beğeniyle izleyerek ayakta alkışladılar.
Altı ay süren ve binlerce izleyicinin katılldığı Türk El Sanatları Sergisi sonunda, İndiana Üniversitesi ve T.C.Kültür Bakanlığı ortak Yayını olarak 600 sayfalık, ingilizce ve Türkçe “Türk Elsanatlarının Bugünü” kitabı basıldı ve dağıtıldı. Kalıcı, etkili oldu ve çok büyük yankılar yarattı. Sergiye gözlemci olarak katılan Türk ve ABD diplomatlar , çok önemli, faydalı, gerekli, etkin ve saygın bir sergi olduğunu ifade ederek önemli raporlar düzenlediler. Diplomasiye, kültür ve sanat tarihine not düştüler.
Geçmiş tarihi ile bir Kızılderili şahri olan İndiana çevresinde, uzun yıllar önce yerleşim kuran Kızılderililer ,zamanla İngiltere başta olmak üzere dışarıdan ABD’ye gelen kavimler tarafından işgale uğramış ve uzun mücadele sonucunda Kızılderililer yerleşik topraklarından koparılarak başka bölgelere yerleşmeye zorlanmışlar. Kızılderililerin kendi geleneklerine göre geniş bir alanda kurdukları evler, içlerinde eşyaları ve çevresinde geleneksel araç ve gereçleri olduğı gibi korunarak, Kızılderili açık hava müzesi haline getirilmiş.Gelenekler geleceğe
Kızılderili Açık Hava Müzesi’nde tek katlı taş evlerin içinde ve dışında yer alan kap -kacak, maşalar,tahta mutfak aaraçları, bacaya bağlı çatma yer ocağı,iç duvarlara malzeme konulması için yapılan takalar, kalbur,kazan, döğen,püsküllerinden örülerek birbirine bağlanmış, kurutulmuş ve duvara asılmış mısır koçanları. kuş tüyleri,deri at koşumları, eğerler,kırbaç ve diğer malzemeler, Anadolu evlerini andırmakta sanki.
Kızılderililere ait tüm folklorik malzemeler de INDİANA KIZILDERİLİ MÜZESİ’nde korunmaya alınmış ve sergilenmekte.Çok sayıda meraklı izleyici tarafından ziyaret edilen müzeyi ,1994 Kasım ayında eşim ve ben beraberimizde bulunan türk sanatkârları ve bilim adamları ile birlikte büyük bir ilgi ve merakla gezdik, inceledik.
Anadolu’da kuş lastiği , kızılderili müzesinde ” ATGUÇ” adını almış, saç üzerinde pişen yufka ekmeğini evirip çeviirmek için kullanılan ince ,uzun ve yassı tahta ağaç”EVİRGEÇ” olarak anılmakta.giysilerdeki motifler Orta Asya ve Sibirya bölgesinde yaşamış Türk topluluklarının motifleri ve figürleri ile eşleşmekte. Halk kültürü ürünleri , halkın kimliğini, benliğini ve özgün özelliğini yatsıtmaktalar. Kültür varlıkları müzelerde sergilenerek geçmişe ışık tutmalıdır.
Ünlü gezginlerin notları, tarih ve halk kültürü araştırmacılarının bulguları, belgeleri ve bilgileri, ulusal ve evrensel boyutları ile insanlık tarihinin ortak kültür mirası olarak belleklerde yerlerini almaktadır. Kızılderili atasözü “Bilgi mazidir, hikmet ise istikbâl” demekte.